ခ်ီလီနိုင္ငံ အေၾကာင္း သိေကာင္းစရာ

Posted on

ခ်ီလီနိုင္ငံရဲ့ တရားဝင္အမည္ကေတာ့ ခ်ီလီသမၼတနိုင္ငံျဖစ္ျပီး ပါလီမန္ သမၼတ စနစ္နဲ႔အုပ္ခ်ဳပ္တဲ့နိုင္ငံျဖစ္ပါတယ္။ ေတာင္အေမရိကတိုက္ရဲ့ အေနာက္ဘက္ကမ္းရိုး တန္းတစ္ေလ်ွာက္ ပစိဖိတ္သဒၵရာနဲ႔အင္ဒီးေတာင္တန္းေတြ အၾကားရွိတဲ့ခ်ီလီနိုင္ငံဟာ ရွည္လ်ားက်ဥ္းေျမာင္းတဲ့ ကုန္းေျမကိုလည္းပိုင္ဆိုင္ထားျပီး နိုင္ငံရဲ့ေျမာက္ ဘက္ပိုင္းမွာ ပီရူးနိုင္ငံ၊အေရွ႕ေျမာက္ဘက္မွာေတာ့ ဘိုလီဗီးယားနိုင္ငံ၊ အေရွ႕ဘက္ မွာအာဂ်င္တီးနားနိုင္ငံ၊ေတာက္ဘက္စြန္းပိုင္းမွာေတာ့ ပစိဖိတ္သမုဒၵရာရဲ့ Darke Passage တည္ရွိပါတယ္။

ပစိဖိတ္သမုဒၵရာအတြင္းကကၽြန္းေတြျဖစ္တဲ့ Juan Fernandez, Salas y Gomez, Desventuradas , Easter ကၽြန္းေတြဟာလည္း ခ်ီလီနိုင္ငံရဲ့ ပိုင္နက္နယ္ေျမထဲကိုပါဝင္ေနျပီး စတုရန္းမိုင္(၂၉၁၉၃၀)မိုင္အထိ က်ယ္ဝန္းပါတယ္။
ခ်ီလီနိုင္ငံရဲ့ျမိဳ႔ေတာ္ကေတာ့ ဆန္တီယာဂိုျဖစ္ျပီး ခ်ီလီနိုင္ငံရဲ့အၾကီးဆံုးျမိဳ႕ေတာ္ျဖစ္တဲ့ အျပင္ အေမရိကတိုက္မွာလည္း အၾကီးဆံုးျမိဳ႕ေတာ္ၾကီးေတြအနက္က တစ္ခုျဖစ္ပါ တယ္။ ဆန္တီယာဂိုဟာခ်ီလီအလယ္ပိုင္းရဲ့ အၾကီးဆံုးနဲ႔လူေနအထူထပ္ဆံုးအပိုင္းျဖစ္တဲ့ Santiago Metropolitian Region မွာတည္ရွိျပီး လူဦးေရစုစုေပါင္း(၇)သန္း ေလာက္ ေနထိုင္ၾကပါတယ္။

ခ်ီလီနိုင္ငံေျမာက္ဘက္စြန္းပိုင္းမွာေတာ့ ေၾကးနီနဲ႔ လီသီယံ သတၳဳထြက္ရွိတဲ့ Atacam သဲကႏ ၱာရ တည္ရွိျပီးနိုင္ငံရဲ့အက်ယ္ဆံုးအပိုင္းေတြအျဖစ္ သတ္မွတ္နိုင္ပါတယ္။ ခ်ီလီရဲ့ အလယ္ပိုင္းေဒသေတြကေတာ့ ဧရိယာအက်ယ္အဝန္းေသးငယ္ေပမဲ့ စိုက္ပ်ိဳးေျမ ေကာင္းမြန္တာေၾကာင့္ လူဦးေရထူထပ္ျပီး နိုင္ငံရဲ့အဓိကစီးပြားေရးလုပ္ငန္းေတြတည္ ရွိရာေဒသေတြျဖစ္ပါတယ္။ ခ်ီလီနိုင္ငံရဲ့နိုင္ငံေရး၊ယဥ္ေက်းမႈဆိုင္ရာ ဗဟိုခ်က္မေတြျဖစ္ တဲ့ဒီေဒသဟာ (၁၉)ရာစုေနွာင္းပိုင္းကာလကေန စတင္ျပီးနိုင္ငံရဲ့ေတာင္နဲ႔ေျမာက္ ေဒသေတြကိုေပါင္းစည္းေစျပီး နိုင္ငံေရးအရေရာ ယဥ္ေက်းမႈအရပါ လႊမ္းမိုးခ်ဳပ္ကိုင္ လာမႈေတြရွိလာခဲ့ တာလည္းျဖစ္ပါတယ္။

ခ်ီလီနိုင္ငံေတာင္ဘက္ပိုင္းဟာ သစ္ေတာမ်ားစြာေပါက္ေရာက္တည္ရွိတဲ့အျပင္ ကၽြဲ၊ႏြား ေတြအတြက္ ၾကီးမားက်ယ္ျပန္႔တဲ့စားက်က္ၾကီးေတြ၊ အတန္းလိုက္တည္ရွိေနတဲ့ မီးေတာင္ၾကီးေတြ၊ေရကန္က်ယ္ၾကီးေတြပုိင္ဆိုင္ထားပါတယ္။ ဒါအျပင္ေတာင္ဘက္ ကမ္းေျခတစ္ေလ်ွာက္မွာေတာ့ ဝကၤဘာေတာင္ၾကားၾကီးေတြ၊ျမစ္စြယ္ေခ်ာင္းစြယ္ေတြ၊ တူးေျမာင္းၾကီးေတြအျပင္ ကမ္းလြန္ပင္လယ္ျပင္မွာေတာ့ ကၽြန္းၾကီး၊ကၽြန္းငယ္ အမ်ား အျပားတည္ရွိေနပါတယ္။ ခ်ီလီနိုင္ငံအတြင္းမွာပဲ မီးေတာင္ရွင္အေရအတြက္ဟာ (၅၀၀) ေလာက္တည္ရွိေနပါတယ္။

ခီ်လီနိုင္ငံဟာစပိန္ရဲ့ကိုလိုနီျပဳျခင္းကို (၁၆)ရာစုအလယ္ကတည္းကခံခဲ့ရျပီး စပိန္ေတြ ခ်ီလီအလယ္ပိုင္းနဲ႔ေျမာက္ပိုင္းကို အင္ကာေတြကုိပဲေခါင္းေဆာင္ထားၿပီး အုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့တာကိုေတြ႔ရပါတယ္။ (၁၈၁၈)ခုနွစ္မွာေတာ့ ခ်ီလီဟာ စပိန္ထံကေနလြတ္လပ္ေရးရယူနိုင္ခဲ့ျပီး ျပည္တြင္းစစ္ ပြဲေတြေၾကာင့္ (၁၈၃၀)ေရာက္ခ်ိန္မွသာ အခ်ဳပ္အခ်ာအာဏာပိုင္နိုင္ငံတစ္ခုအျဖစ္ ေၾကျငာနိုင္ခဲ့ပါတယ္။ (၁၉)ရာစုေရာက္ခ်ိန္မွာေတာ့ ခ်ီလီရဲ့ စီးပြားေရးဟာဖြံျဖိဳးလာတဲ့ အျပင္ ေတာရိုင္းသာသာျဖစ္ေနတဲ့နိုင္ငံရဲ့ဧရိယာအေတာ္မ်ားမ်ားကို ျမိဳ႕သစ္ေဖာ္ျခင္း လုပ္ငန္းေတြကို ေဆာင္ရြက္ခဲ့ပါတယ္။

(၁၈၈၀)ခုနွစ္မွာေတာ့ခ်ီလီဟာ အိမ္နီးခ်င္း နိုင္ငံ ေတြျဖစ္တဲ့ ပီရူး နဲ႔ဘိုလီဗီးယားနုိင္ငံေတြနဲ႔ စစ္ျဖစ္ပြားခဲ့ပါတယ္။ (၁၈၇၉ ခုနွစ္ကေန ၁၈၈၃) ခုနွစ္အတြင္းျဖစ္ပြားခဲ့တဲ့ War of the Pacific တိုက္ပြဲအျပီးမွာေတာ့ ခ်ီလီသားေတြဟာ အနိုင္ရခဲ့ျပီး လက္ရွိခ်ီလီနိုင္ငံရဲ့ ေျမာက္ဘက္ပိုင္းေဒသေတြကို ပိုင္ဆိုင္ခဲ့ပါတယ္။

ယေန႔ခ်ီလီနုိင္ငံဟာ ေတာင္အေမရိကေဒသတြင္းမွာေတာ့ စီးပြားေရးနဲ႔လူေနမႈ အဆင့္ အတန္းအျမင့္ဆံုး အခ်ဳပ္အျခာအာဏာပိုင္နိုင္ငံတစ္ခုုအျဖစ္ ရပ္တည္ေနပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ ခ်ီလီနိုင္ငံရဲ့ ေဒသအခ်ိဳ႕ကေတာ့ ယေန႔တိုင္လူသူအေရာက္အေပါက္မရွိေသးတဲ့ ေနရာေတြအျဖစ္ရွိေနေသးတာကိုေတြ႕နိုင္ပါတယ္။ ခ်ီလီဟာ လက္တင္အေမရိကနိုင္ငံအားလံုးရဲ့လူစြမ္းအားအရင္းအျမစ္ဖြံျဖိဳးေရးက႑၊ ေဒသတြင္းျငိမ္းခ်မ္းေရးေဖာ္ေဆာင္ေရးက႑၊ စီးပြားေရးက႑၊ လူအခြင့္အေရးရရွိေရးက႑ ၊နိုင္ငံသားတစ္ဦးခ်င္းစီအလိုက္နွစ္စဥ္ ဝင္ေငြရရွိေရးက႑၊ပညာေရးက်န္းမာေရးဖြံျဖိဳးတိုးတက္ေရးက႑စတဲ့ နယ္ပယ္အသီး သီးမွာ ဦးေဆာင္သူနိုင္ငံအျဖစ္လည္းရပ္တည္ေနတာကိုေတြ႔ရပါတယ္။

ဒါအျပင္ ခ်ီလီနိုင္ငံဟာ (၂၀၁၀)ခုနွစ္မွာေတာ့ (OECD)လို႔သိၾကတဲ့ Organisation for Economic Co-operation and Development ရဲ့အဖြဲ႔ဝင္ျဖစ္လာခဲ့ပါတယ္။ ခ်ီလီဟာ ကုလသမဂၢအဖြဲ႔ဝင္နိုင္ငံတစ္ခုျဖစ္သလို ေတာင္အေမရိကနိုင္ငံမ်ားအသင္း( UNASUR) နဲ႔လက္တင္အေမရိကနဲ႔ကာေရဘီယံနိုင္ငံမ်ားအဖြဲ႔ (CELAC) နဲ႔ လက္တင္အေမရိက ကုန္သြယ္ေရးအက်ိဳးတူပူေပါင္းတဲ့နိုင္ငံမ်ားအဖြဲ႔ Pacific Alliance ရဲ့ဦးေဆာင္နိင္ငံ လည္းျဖစ္ပါတယ္။ ေယဘုယ်အားျဖင့္ေတာင္အေမရိကတိုက္ဟာ မူးယစ္၊လက္နက္ ေမွာင္ခိုမႈေတြေပါမ်ားျပီး လူသတ္မႈျဖစ္ပြားနႈန္းနွစ္စဥ္ျမင့္တက္ေနေပမယ့္ ယေန႔ကာလ မွတ္တမ္းေတြအရေတာ့ ခ်ီလီဟာ အေမရိကမွာ ကေနဒါနိုင္ငံျပီးတဲ့ ေနာက္ လူသတ္မႈျဖစ္ပြားနႈန္းအနည္းဆံုးနိုင္ငံအျဖစ္ရပ္တည္ေနပါတယ္။

ခ်ီလီနိုင္ငံ Monte Verde ေတာင္ၾကားမွာတူးေဖာ္ေတြ႔ရွိခဲ့တဲ့ ေရွးေခတ္ေက်ာက္လက္ နက္ပစၥည္းကိရိယာေတြေၾကာင့္ ခ်ီလီနိုင္ငံအတြင္းမွာ လြန္ခဲ့တဲ့နွစ္ေပါင္း (၁၈၅၀၀) ေလာက္ကတည္းက လူသားမ်ိဳးႏြယ္ေတြေနထိုင္ခဲ့ၾကေၾကာင္းသိရွိခဲ့ရပါတယ္။ ယင္းက ေနနွစ္ေပါင္း(၁၀၀၀၀)ေလာက္ၾကာျမင့္ျပီးခ်ိန္မွာေတာ့ေဒသခံအင္ကာ တိုင္းရင္းသား မ်ိဳးႏြယ္စုေတြဟာ ေျမၾသဇာေကာင္းမြန္တဲ့ ေတာင္ၾကားနဲ႔ကမ္းရိုးတန္းေဒသ (ယေန႔ခ်ီလီနိုင္ငံ) ကိုေျပာင္းေရြ႔႕ေနထိုင္လာခဲ့ၾကပါတယ္။

အင္ကာေတြရဲ့အင္ပါယာ တေျဖးေျဖးၾကီးထြားလာတဲ့ေနာက္မွာေတာ့ နယ္ေျမခ်ဲ႔ထြင္ေရးစစ္ပြဲေတြဆင္ႏြဲခဲ့ၾကရာ ကေန ေနာက္ဆံုးမွာေတာ့ ယခုခ်ီလီေျမာက္ပိုင္းက Mapuche မ်ိဳးႏြယ္စုေတြနဲ႔ တိုက္ ပြဲေတြျပင္းထန္စြာျဖစ္ပြားခဲ့ပါတယ္။ ေနာက္ဆံုးျဖစ္ပြားခဲ့တဲ့ Maule တိုက္ပြဲအျပီးမွာ ေတာ့ အင္ကာေတြဟာ Mapucheေတြအေပၚအျပတ္သတ္အနိုင္ရခဲ့ျပီး ခ်ီလီနိုင္ငံတြင္း နယ္ေျမအားလံုးကို ထိန္းခ်ဳပ္ခြင္ရခဲ့ပါတယ္။ အင္ကာေတြဟာ ခ်ီလီကို Inca Rule ဆို တဲ့ဥပေဒအတိုင္းအုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့ၾကပါတယ္။

(၁၅၂၀)ခုနွစ္မွာေတာ့ ကမာၻကိုေရေၾကာင္းခရီးနဲ႔ပတ္ဖို႔ၾကိဳးစားခဲ့တဲ့ ေပၚတူဂီလူမ်ိဳး စူစမ္းရွာေဖြေရးသမား ဖာဒီနန္မက္ဂလန္ဆိုသူဟာ ခ်ီလီနိုင္ငံျဖစ္လာမဲ့အရပ္ကို စတင္ ေျခခ်နိုင္ခဲ့ပါတယ္။ (၁၅၃၅)ခုနွစ္မွာေတာ့ စပိန္လူမ်ိဳး Diego de Almagro နဲ႔သူရဲ့ ေနာက္လိုက္ေတြဟာ အိမ္နီးခ်င္းပီရႈးနိုင္ငံေနတစ္ဆင့္ ေရႊရွာရန္ရည္ရြယ္ခ်က္နဲ႔ ခ်ီလီနိုင္ငံကိုေရာက္ရွိလာခဲ့ျပန္ပါတယ္။ စပိန္ေတြဟာ ခ်ီလီနိုင္ငံရဲ့သဘာဝပတ္ဝန္း က်င္သယံဇာတေတြကို အလြန္ပဲသေဘာေတြ႔ခဲ့ျပီး လိုအပ္တဲ့မွတ္တမ္းေတြကို စပိန္ဘု ရင္ထံေပးပို႔ခဲ့ပါတယ္။ (၁၅၄၀)ေရာက္ခ်ိန္မွာေတာ့စပိန္စစ္ဗိုလ္ Pedro de Valdivia ဦးေဆာင္ျပီးစပိန္ေတြဟာ ခ်ီလီနိုင္ငံကို ကိုလိုနီျပဳခဲ့ပါတယ္။ ခ်ီလီဟာ စပိန္နိုင္ငံရဲ့ကၽြန္ အျဖစ္ နွစ္ေပါင္း (၃၀၀)ေက်ာ္ေလာက္ေနခဲ့ရျပီး (၁၈၁၈)ခုနွစ္ေရာက္မွသာ လြတ္လပ္ ေရးရယူနိုင္ခဲ့ပါတယ္။

ခ်ီလီနိုုင္ငံေျမာက္ပိုင္းမွာအဓိကထြက္ရွိတဲ့တြင္းထြက္ကေတာ့ ဓာတ္ေျမၾသဇာျပဳလုပ္တဲ့ နိုက္ထရိတ္ျဖစ္ျပီး အန္တိုဖာဂါးစတားနဲ႔တားရာပါးကားနယ္(၂)ခုကတင္ တစ္ကမာၻလံုး မွာထြက္ရွိတဲ့ နိုက္ထရိုက္(၉၅)ရာခိုင္နႈန္းေလာက္ကိုထြက္ရွိပါတယ္။ အိုဒီယမ္နိုက္ထ ရိတ္ထုတ္ယူရာမွာ ေဘးထြက္ပစၥည္းအျဖစ္ရရွိတဲ့ အိုင္အိုဒင္း ပမာဏေၾကာင့္လည္း ကမာၻမွာထြက္ရွိတဲ့ အိုင္အိုဒင္း(၇၀)ရာခိုင္ႏႈန္းေလာက္ကို ခ်ီလီနိုင္ငံကပဲျဖစ္တယ္လို႔ ဆိုနိုင္ပါတယ္။ ဒါအျပင္ခ်ီလီဟာကမာၻေပၚမွာ ဒုတိယေျမာက္ေၾကးနီအထြက္ဆံုးနိုင္ငံ ျဖစ္ျပီး ဗယ္လပရိုက္ျမိဳ႕ေတာင္ပိုင္းကေက်ာက္မီးေသြးတြင္းေတြကတင္ တစ္နွစ္လ်ွင္ ေက်ာက္မီးေသြးတန္ခ်ိန္ (၂၀၀၀၀၀၀)ေက်ာ္ထြက္ရွိပါတယ္။ ခ်ီလီရဲ့အျခားေသာတြင္း ထြက္ေတြကေတာ့ ေရႊ၊ေငြ၊သြပ္၊သံ၊တန္စတင္၊မန္ဂနိ၊ကိုေဗာ့၊ဗိုရိတ္တို႔ျဖစ္ၾကျပီး ယင္း ကေနနွစ္စဥ္ အေမရိကန္ေဒၚလာသန္းနဲ႔ခ်ီျပီး ခ်ီလီအစိုးရအတြက္ဝင္ေငြရရွိေနတာကို ေတြ႔ရပါတယ္။

ခ်ီလီနိုင္ငံဟာေျမမ်က္နွာသြင္ျပင္အမ်ိဳးမ်ိဳး၊ရာသီဥတုအမ်ိဳးမ်ိဳးကိုပိုင္ဆိုင္ထားသလို နိုင္ငံ ရဲ့ေက်းလက္နဲ႔ျမိဳ႕ျပေဒသေတြဟာ ကြာျခားမႈၾကီးမားလွပါတယ္။ စိုက္ပ်ိဳးေရးလုပ္ငန္း ဟာခ်ီလီနိုင္ငံရဲ့ အေရးၾကီးတဲ့စီးပြားေရးလုပ္ငန္းတစ္ခုျဖစ္ျပီး ဂ်ံဳ၊မုေယာ၊ျမင္းစားဂ်ံဳ၊ ပဲအမ်ိဳးမ်ိဳး၊သစ္ေတာ္သီး၊ဖရဲသီး၊စပ်စ္သီး၊မက္မံုသီး၊ဆီးသီးနဲ႔အာလူးတို႔ကို အမ်ားအျပား စိုက္ပ်ိဳးၾကပါတယ္။ဒါအျပင္ေတာင္သူေတြအနဲ႔ ကၽြဲ၊ႏြား၊ဆိတ္ေမြးျမဴေရး လုပ္ငန္းေတြ ကိုလည္း တြဲဖက္လုပ္ကိုင္ေလ့ရွိၾကျပီး ခ်ီလီဟာေတာင္အေမရိကတိုက္ရဲ့ ႏြားနို႔ထုတ္ လုပ္မႈထိပ္တန္းနိုင္ငံစာရင္းမွာ ပါဝင္ေနပါတယ္။

စိုက္ပ်ိဳးေမြးျမဴေရးလုပ္ငန္းေတြကို ေတာ့ေျမထဲပင္လယ္ရာသီဥတုမ်ိဳးရွိတဲ့ခ်ီလီနိုင္ငံအလယ္ပိုင္းေဒသေတြမွာသာ အမ်ား ဆံုးေတြ႔ရေလ့ရွိပါတယ္။ခ်ီလီရဲ့ေျမာက္ဘက္ပိုင္းဟာ ပူအိုက္တဲ့သဲကႏာၱရ ရာသီဥတု ျဖစ္ျပီးေတာင္ဘက္ပိုင္းမွာေတာ့သစ္ေတာမ်ာစြာရွိတာေၾကာင့္ ခ်မ္းေအးျပီး မိုးမ်ား ေလ့ရွိပါတယ္။ စက္မႈလုပ္ငန္းပိုင္းမွာေတာ့ခ်ီလီဟာ အျခား ေတာင္ အေမရိက နိုင္ငံေတြနည္းတူ တိုးတက္ဖြံျဖိဳးမႈ ေနွးေကြးတယ္ဆိုေပမဲ့ ကမာၻထိပ္တန္း အရက္ထုတ္လုပ္တဲ့နိုင္ငံအျဖစ္ေတာ့ရပ္တည္ေနပါတယ္။

ခ်ီလီနိုင္ငံရဲ့အသံုးျပဳတဲ့ေငြေၾကးကေတာ့ ခ်ီလီပီဆို(CLP)ျဖစ္ျပီး ေတာင္အေမရိကရဲ့ ထိပ္တန္းဓနရွင္နိုင္ငံလည္းျဖစ္ပါတယ္။ (၂၀၀၆)ခုနွစ္မွာေတာ့ ခ်ီလီဟာလက္တင္အေမရိကနိုင္ငံအားလံုးထဲမွာနွစ္စဥ္ GDP တိုးတက္မႈအျမင့္ဆံုးနိုင္ငံျဖစ္လာခဲ့ပါတယ္။ ခ်ီလီရဲ့GDPတိုးတက္မႈ (၂၀)ရာခိုင္ႏႈန္း ကိုေတာ့ ေၾကးနီတူးေဖာ္ျခင္းလုပ္ငန္းကေန ရရွိျပီး (၆၀)ရာခိုင္နႈန္းကေတာ့ ပို႔ကုန္တင္ပို႔မႈကေနရရွိခဲ့ကာ က်န္(၂၀)ရာခိုင္ႏႈန္းကေတာ့ ဟိုတယ္နဲ႔ခရီးသြားလာေရး လုပ္ငန္းနဲ႔ျပည္ပရင္းနွီးျမဳပ္နွံမႈေတြကေနရရွိခဲ့တာျဖစ္ပါတယ္။ ၂၀၁၇ခုႏွစ္ ကမာၻ႔ဘဏ္စာရင္းအရ ခ်ီလီႏုိင္ငံသားတစ္ဦးခ်င္းစီရဲ႕ ႏွစ္စဥ္ပ်မ္းမွ်၀င္ေငြဟာ အေမရိကန္ေဒၚလာ ၂၄၀၈၅ ျဖစ္ၿပီး ကမာၻ႔အခ်မ္းသာဆုံးႏုိင္ငံအဆင့္ ၅၆ ျဖစ္ပါတယ္။

(၂၀၁၇)ခုနွစ္ကေကာက္ခံရရွိတဲ့စာရင္းအရ ခ်ီလီရဲ့လူဦးေရဟာ ၁၇.၆သန္း ျဖစ္ပါ တယ္။ (၈၅)ရာခိုင္ႏႈန္းဟာ လူျဖဴ နဲ႔ Mestizo(စပိန္+လက္တင္အေမရိက)ေတြ ျဖစ္ၾကျပီး က်န္(၁၅)ရာခိုင္နႈန္းဟာ လူျဖဴနဲ႕တိုင္းရင္းသား မ်ိဳးႏြယ္စုေတြကေပါက္ပြားတဲ့ ကျပားေတြျဖစ္္ၾကပါတယ္။ ခ်ီလီနိုင္ငံသားအမ်ားစုက ေတာ့ ခရစ္ယာန္္ဘာသာဝင္ေတြျဖစ္ၾကျပီး နိုင္ငံရဲ့လူဦးေရ (၆၈)ရာခိုင္နႈန္း အထိ ကိုးကြယ္ၾကပါတယ္။ ဗုဒၶဘာသာ၊ဟိႏၵဳနဲ႔အစၥလာမ္ဘာသာဝင္အနည္းငယ္ရွိသလို ဘာသာမဲ့ (၂၅) ရာခိုင္နႈန္းအထိရွိေနတာကိုေတြ႔ရပါတယ္။ ခ်ီလီနိုင္ငံသားအမ်ားစု ကေတာ့ စပိန္ဘာသာစကားကိုေျပာဆိုေလ့ရွိၾကျပီး ရံုးသံုးဘာသာစကားကလည္း စပိန္ ဘာသာစကားပဲ ျဖစ္ပါတယ္။

ခ်ီလီဟာ(၁၉၂၀)ခုနွစ္ကတည္းက မသင္မေနရပညာေရးစနစ္ကို အေကာင္အထည္ ေဖာ္ခဲ့ျပီး နာမည္ေက်ာ္တကၠသိုလ္အမ်ားစုဟာ ျမိဳ႕ေတာ္ဆန္တီယာဂို၊ကြန္ဆက္ရု နဲ႔ ဗယ္လကရိုက္ျမိဳ႕ေတြမွာတည္ရွိပါတယ္။ ဒါအျပင္အရြယ္ေရာက္သူတိုင္း စစ္ပညာ မသင္မေနရစနစ္ကို က်င့္သံုးတဲ့နိုင္ငံအျဖစ္လည္းရွိေနပါတယ္။ ခ်ီလီေတြကေတာ့သူတို႔ ရဲ့နိုင္ငံကို ေတာင္အေမရိကရဲ့ Country of poets အျဖစ္ညႊန္းဆိုၾကျပီး အဲဒီစကားနဲ႕ ကိုက္ညီစြာပဲ ခ်ီလီနိုင္ငံသူ Gabriels Mistral နဲ႔ Pablo Neruda တို႔ဟာ ဟာစာေပ ဆိုင္ရာနိုဗယ္ဆုေတြကို (၁၉၄၅)ခုနွစ္နဲ႔ (၁၉၇၁)ခုနွစ္တို႔မွာ ခ်ီးျမွင့္ျခင္းကိုခံခဲ့ရပါ တယ္။

ခ်ီလီႏုိင္ငံရဲ႕ စိတ္၀င္စားစရာ အခ်က္မ်ား

၁။ ခ်ီလီႏုိင္ငံဟာ ေျမာက္ဘက္ကေန ေတာင္ဘက္အထိ တုိင္းတာလွ်င္ ကမာၻ႔အရွည္ဆုံးႏုိင္ငံျဖစ္ပါတယ္။ ခ်ီလီႏုိင္ငံရဲ႕ ေတာင္ေျမာက္ အလ်ားက ၂၆၄၇ မုိင္ျဖစ္ပါတယ္။

၂။ အင္ဒီးစ္ေတာင္တန္းႀကီးဟာ ခ်ီလီႏုိင္ငံစုစုေပါင္း ဧရိယာရဲ႕ ၈၀% ကို ဖုံးလႊမ္းထားပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ ခ်ီလီႏုိင္ငံရဲ႕ စုိက္ပ်ဳိးႏုိင္တဲ့ဧရိယာဟာ ၃.၈% ပဲ ရွိပါတယ္။

၃။ ခ်ီလီလုိ႔ ဆုိလုိက္တာနဲ႔ လူေတြစိတ္အ၀င္စားဆုံး အရာက ကမာၻေျမႀကီးရဲ႕ခ်က္လုိ႔ေခၚၾကတဲ့ အီစတာကြ်န္းျဖစ္ပါတယ္။ ဒီကြ်န္းဟာ ခ်ီလီႏိုင္ငံ Concepcion ၿမိဳ႕ရဲ႕ေတာင္ဘက္ပိုင္းမွာ ရွိၿပီး ႀတိဂံ ပံုသ႑ာန္ ရွိ မီးေတာင္ ကြ်န္းေလးတစ္ခုျဖစ္ပါတယ္။ ကမာၻပၚတြင္ အျခားေနရာမ်ား ႏွင့္ အလြန္ ကြာေဝးကာ အလြန္ပင္ အထီးက်န္ ဆန္လွေသာေနရာျဖစ္ေသာ္လည္း ကမာၻလွည့္ခရီးသြားမ်ား မၾကာခဏလာေရာက္ေလ့ရွိၾကပါတယ္။ ဒီကြ်န္းရဲ႕ထူးျခားခ်က္ကေတာ့ ေရွးပေဝသဏီ က အသိရ ခက္ေသာ မ်ိဳးႏြယ္စု တစ္စုသည္ တန္ ၉၀ ေက်ာ္ေလးေသာ ေက်ာက္သား ႀကီးမ်ားကို ထူးဆန္းေသာ ပံုပန္းသ႑ာန္ရွိေသာ ရုပ္ထုႀကီးမ်ား ထုဆစ္ကာ ထားရွိခဲ့ၿပီး ဒီပေဟ႒ိကို ယေန႔တုိင္ အေျဖမရွာႏုိင္ၾကေသးပါဘူး။

၄။ ခ်ီလီႏုိင္ငံရဲ႕ အျမင့္ဆုံးေနရာကေတာ့ ကမာၻ႔အျမင့္ဆုံးမီးေတာင္ရွင္ျဖစ္တဲ့ Ojos del Salado မီးေတာင္ျဖစ္ၿပီး အျမင့္ေပ ၂၂၆၀၈ေပ ျမင့္ပါတယ္။ အနိမ့္ဆုံးေနရာကေတာ့ ပစိဖိတ္သမုဒၵရာျဖစ္ၿပီး ပင္လယ္ေရမ်က္ႏွာျပင္ ၀ မီတာ ျဖစ္ပါတယ္။

၅။ ကမာၻ႔ဒုတိယအႀကီးဆုံး ေရကူးကန္ႀကီးျဖစ္တဲ့  San Alfonso del Mar ေရကူးကန္ဟာ ခ်ီလီႏုိင္ငံ Algarrobo ၿမဳိ႕မွာတည္ရွိေနပါတယ္။ အက်ယ္အ၀န္းအားျဖင့္ ၂၀ဧက က်ယ္၀န္းတဲ့ ဒီေရကူးကန္ႀကီးဟာ အလ်ား ၃၃၂၃ေပ အနက္ ၁၁.၅ေပ ရွိၿပီး တစ္ႏွစ္ကုိ ထိမ္းသိမ္းစရိတ္တင္ ေဒၚလာ ၃သန္းခန္႔ရွိေနပါတယ္။

၆။ လူသားတုိ႔ဖန္တီးထားတဲ့ ကမာၻ႔သက္တမ္းအရင့္ဆုံး မံမီရုပ္အေလာင္းဟာ အီဂ်စ္က မဟုတ္ပါဘူး။ ခ်ီလီမွာျဖစ္ပါတယ္။ ခ်ီလီ က Chinchorro မံမီဟာ ခရစ္ေတာ္မေပၚမီ ႏွစ္ေပါင္း ၅၀၀၀ ခန္႔က ဖန္တီးထားခဲ့တာျဖစ္ၿပီး ဒါဟာ အီဂ်စ္ေတြမံမီဖန္တီးတာထက္ ႏွစ္ေပါင္း ၂ေထာင္ခန္႔ပိုေစာပါတယ္။

၇။ ကမာၻေပၚက အေျခာက္ေသြ႔ဆုံး သဲကႏာၱရဟာ ခ်ီလီက  Atacama သဲကႏာၱရ ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီသဲကႏာၱရဲ႕ ႏွစ္စဥ္ပ်မ္းမွ်မုိးေရခ်ိန္က ၀.၆လက္မသာ ရွိၿပီး ေနရာအမ်ားစုဟာ ႏွစ္ေပါင္းမ်ားစြာ မုိးလုံး၀ရြာျခင္း မရွိပါဘူး။

၈။ ကမာၻ႔ေတာင္ဘက္အစြန္ဆုံးၿမဳိ႕လုိ႔ ဆုိလုိက္ရင္ အမ်ားစုသိၾကတာက အာဂ်င္တီးနားရဲ႕ Ushuaia ၿမဳိ႕ပါ။ ဒါေပမယ့္ တကယ့္အမွန္က ခ်ီလီႏုိင္ငံ Navarino ကြ်န္းေပၚမွာရွိတဲ့ Puerto Williams ၿမဳိ႕ျဖစ္ပါတယ္။ အဲဒီၿမဳိ႕ဟာ အႏၱာတိကတုိက္ကုိ သြားရာမွာအသုံးျပဳတဲ့ အဓိက ဆိပ္ကမ္းၿမဳိ႕လည္းျဖစ္ပါတယ္။

၉။ ခ်ီလီဟာ ငလွ်င္အလႈပ္ဆုံးႏုိင္ငံေတြထဲမွာ တစ္ခုအပါအ၀င္ျဖစ္ပါတယ္။ ေန႔စဥ္ေန႔တုိင္းနီးပါး ငလွ်င္ငယ္ေတြ လႈပ္ေလ့ရွိပါတယ္။ သမုိင္းတေလွ်ာက္အျပင္းထန္ဆုံးငလွ်င္ကေတာ့ (၁၉၆၀) ခုႏွစ္ ကျဖစ္ပြားခဲ့တဲ့ ရစ္ခ်က္စတာစေကး (၉.၅) ျပင္းအားရွိတဲ့ငလ်င္ၾကီးျဖစ္ၿပီး လူေပါင္း(၁၅၀၀)ေက်ာ္ ေလာက္ေသဆံုးခဲ့ရကာ လူ(၂၀၀၀)ေလာက္အုိးမဲ့အိမ္မဲ့ျဖစ္ခဲ့ရပါတယ္။

၁၀။ ခ်ီလီႏုိင္ငံတစ္ခုတည္းမွာပဲ ယူနက္စကုိက ကမာၻ႔အေမႊအႏွစ္အျဖစ္သတ္မွတ္ထားတဲ့ ေနရာ ၅ ခု ရွိေနပါတယ္။ အဲဒါေတြကေတာ့ အီစတာကြ်န္း ၊ ၁၈ရာစု ဗိသုကာလက္ရာ Chiloé ဘုရားေက်ာင္းမ်ား ၊ သေဘၤာဆိပ္ကမ္းၿမဳိ႕ Valparaíso မွာရွိတဲ့ ၁၉ရာစုဗိသုကာလက္ရာ အေဆာက္အအုံမ်ားရွိရာ Historic Quarter ၊ အင္ဒီးစ္ေတာင္ေစာင္းမွာရွိတဲ့ Sewell သတၱဳတြင္းၿမဳိ႕ေဟာင္း နဲ႔ ၂၀ရာစု ယမ္းစိမ္းအလုပ္ရုံေပါင္း ၂၀၀ေက်ာ္ရွိရာ Humberstone နဲ႔ Santa Laura ေဒသေတြျဖစ္ပါတယ္။

Leave a Reply