ဆိုမာလီယာ ႏိုင္ငံ အေၾကာင္း သိေကာင္းစရာ

Posted on

ဆိုမာလီယာႏိုင္ငံကို တရားဝင္အေခၚအားျဖင့္ ဆိုမာလီယာသမၼတႏိုင္ငံဟု ေခၚဆိုၿပီး ယခင္ ကြန္ျမဴနစ္မ်ားအုပ္ခ်ဳပ္စဥ္က ဆိုမာလီ ဒီမိုကရက္တစ္ သမၼတႏိုင္ငံဟု ေခၚဆိုခဲ့ၾကသည္။ အာဖရိကဦးခ်ိဳတြင္ တည္ရွိေသာ ႏိုင္ငံ ျဖစ္သည္။ ၁၉၉၁ ခုႏွစ္ ျပည္တြင္းစစ္ စတင္ ျဖစ္ပြားကတည္းက ႏိုင္ငံ၏ ေနရာ အေတာ္မ်ားမ်ားတြင္ ဗဟိုအစိုးရ၏ ထိန္းခ်ဳပ္မႈ မရွိေပ။ ႏိုင္ငံတကာမွ အသိအမွတ္ျပဳထားေသာ ၾကားျဖတ္ ဖက္ဒရယ္အစိုးရမွ ႏိုင္ငံ၏ အစိတ္အပိုင္း ေသးေသးကေလးကိုသာ အုပ္ခ်ဳပ္ႏိုင္သည္။ ဆိုမာလီယာႏိုင္ငံအား မျဖစ္ေျမာက္ေသာ ႏိုင္ငံတစ္ႏိုင္ငံ အျဖစ္ အမ်ိဳးအစားခြဲျခား သတ္မွတ္ၾကၿပီး ကမၻာေပၚတြင္ အဆင္းရဲဆုံးႏွင့္ အၾကမ္းတမ္းဆုံး ႏိုင္ငံ တစ္ႏိုင္ငံျဖစ္သည္။

ဆိုမာလီယာႏိုင္ငံသည္ အာဖရိက၏ အေရွ႕ဘက္ဆုံး အပိုင္းတြင္ တည္ရွိသည္။ အေနာက္ေျမာက္ဘက္တြင္ ဂ်ီဘူတီႏိုင္ငံ၊ အေနာက္ေတာင္ဘက္တြင္ ကင္ညာႏိုင္ငံ၊ ေျမာက္ဘက္တြင္ ယီမင္ႏိုင္ငံ ႏွင့္ ေအဒင္ပင္လယ္ေကြ႕ ၊ အေရွ႕ဘက္တြင္ အိႏၵိယသမုဒၵရာ၊ အေနာက္ဘက္တြင္ အီသီယိုးပီးယားႏိုင္ငံ တို႔ ရွိၾကသည္။ ဆိုမာလီယာႏိုင္ငံသည္ အာဖရိကတိုက္တြင္ ကမ္း႐ိုးတန္း အရွည္လ်ားဆုံးေသာ ႏိုင္ငံျဖစ္သည္။ ႏုိင္ငံ၏အက်ယ္အ၀န္းမွာ ဧရိယာစတုရန္းမုိင္ ၂၄၆၂၀၁ ျဖစ္သည္။ ႏိုင္ငံ၏ ေျမျပင္အေနအထားမွာ ကုန္းေျမျမင့္မ်ား၊ လြင္ျပင္မ်ားႏွင့္ ကုန္းျမင့္မ်ား ပါဝင္သည္။ တစ္ႏွစ္ပတ္လုံး ပူျပင္းၿပီး အခ်ိန္မွန္တိုက္ခိုက္ေသာ မုတ္သုံေလႏွင့္ ပုံမွန္မရွိေသာ မိုး႐ြာသြန္းမႈတို႔ ရွိသည္။

ရုံးသုံးဘာသာစကားအျဖစ္ ဆုိမာလီဘာသာစကား ႏွင့္ အာေရးဘစ္ဘာသာစကားမ်ားကို သုံးသည္။ ၂၀၁၇ခုႏွစ္စာရင္းအရ ဆုိမာလီႏုိင္ငံ၏ လူဦးေရမွာ ၁၁.၂သန္း ျဖစ္သည္။ ၿမဳိ႕ေတာ္မွာ Mogadishu ျဖစ္ၿပီး လူဦးေရ ၂.၆ သန္းခန္႔ေနထုိင္သည္။ ၿမဳိ႕ေတာ္ကို ေဒသခံမ်ားက Xamar ဟုေခၚၿပီး  ေအဒီ ၉ရာစု ၀န္းက်င္ကတည္းက စတင္တည္ေထာင္ခဲ့ေသာ ေရွးေဟာင္းၿမဳိ႕တစ္ၿမုိ႕ျဖစ္သည္။ လြန္ခဲ့ေသာ ႏွစ္ ၁ေထာင္ေက်ာ္ကတည္းက အေရးပါသည့္ ဆိပ္ကမ္းၿမဳိ႕ေတာ္ျဖစ္ခဲ့သည္။ ထူးထူးျခားျခား တရုတ္ဗိသုကာလက္ရာမ်ားကို ျမင္ေတြ႔ႏုိင္သည့္ ရွန္ဟုိင္းၿမဳိ႕ေဟာင္း(Shanghai Old City) ဟုေခၚသည့္ ေနရာသည္ ဆုိမာလီယာအလယ္ပုိင္းတြင္ ရွိေနေသးသည္။

ဆုိမာလီယာႏုိင္ငံ၏ အျမင့္ဆုံးေနရာမွာ အေရွ႕ေျမာက္ပုိင္းရွိ Cal Madow ေတာင္ျဖစ္ၿပီး အျမင့္ေပ ၈၀၇၁ေပ ျမင့္သည္။ အာဖရိက၏ အရွည္ဆုံးကမ္းရုိးတန္းကုိ ပုိင္ဆုိင္ထားၿပီး ကမ္းရုိးတန္းအရွည္မွာ ၁၈၇၉ မုိင္ရွိသည္။ အလြန္လွပေသာ ကမ္းေျခမ်ားရွိေသာ္လည္း ၁၉၉၁ခုႏွစ္ ျပည္တြင္းစစ္ပြဲမ်ားစတင္သည့္ အခ်ိန္မွစ၍ ကမာၻလွည့္ခရီးသြားလာေရာက္မႈ နည္းပါးသြားသည္။ အမ်ဳိးသားဥယ်ာဥ္ ၆ခုရွိၿပီး အထင္ရွားဆုံးမွာ မုိင္ ၆၀ခန္႔ရွည္လ်ားသည့္ သစ္ေတာရွိကာ အပင္မ်ဳိးစိတ္ေပါင္း ၃ေထာင္ရွိသည့္ Daallo Mountain အမ်ဳိးသားဥယ်ာဥ္ ျဖစ္သည္။

ယခုဆုိမာလီယာႏုိင္ငံေနရာတြင္ လြန္ခဲ့ေသာႏွစ္ေထာင္ေပါင္းမ်ားစြာကတည္းက လူသားမ်ားေနထုိင္ခဲ့ၾကသည္။ ရွာေဖြေတြ႔ရွိရေသာ ရုပ္ၾကြင္းမ်ား၏ သက္တမ္းမ်ားမွာ အနည္းဆုံး ႏွစ္ေပါင္း ၆ေထာင္ခန္႔ရွိေနသည္ကုိ ေတြ႔ရသည္။ ဘီစီ ၂၅၀၀ ခန္႔က ေရွးေဟာင္းအီဂ်စ္တုိ႔ႏွင့္ ေခတ္ၿပဳိင္ Land of Punt ဘုရင့္ႏုိင္ငံတည္ရွိခဲ့သည္။ ပြန္႔လူမ်ဳိးမ်ား(Puntites) သည္ သစ္ေစး ၊ သစ္နက္ပင္ ၊ ေရႊ ၊ ဆင္စြယ္ ၊ ေဆး၀ါးပင္မ်ား ႏွင့္ တိရစာၦန္မ်ားကို အီဂ်စ္သုိ႔တင္ပုိ႔ခဲ့သည္။

ဘီစီ ၅ရာစုခန္႔တြင္မူ Macrobia လူမ်ဳိးမ်ားေနထုိင္ရာ Macrobia ဘုရင့္ႏုိင္ငံရွိခဲ့သည္။ ထုိအခ်ိန္ ႏွင့္ ေအဒီ ၅ရာစုၾကားတြင္မူ Mosylon, Opone, Malao, Sarapion, Mundus စသည့္ၿမဳိ႕ျပႏုိင္ငံမ်ား တည္ရွိလာခဲ့သည္။ အလယ္ေခတ္အစတြင္ အစၥလာမ္ဘာသာသည္ ဆုိမာလီႏုိင္ငံသုိ႔ေရာက္ရွိလာခဲ့ၿပီး ေအဒီ ၉ရာစု ႏွင့္ ၁၀ရာစုတြင္ တစ္ႏုိင္ငံလုံးနီးပါး ကုိးကြယ္ခဲ့ၾကသည္။ လက္ရွိတြင္လည္း အစၥလာမ္ဘာသာကုိးကြယ္သူေပါင္း မွာ တစ္ႏုိင္ငံလုံးလူဦးေရ၏ ၉၉.၈% ျဖစ္သည္။

ေအဒီ ၁၃ရာစုမွ ၁၇ ရာစုအတြင္း ဆုိမာလီယာႏုိင္ငံတည္ရွိရာ အာဖရိကဦးခ်ဳိေဒသတြင္ Ajuran Sultanate ဟုေခၚသည့္ ဆုိမာလီယာအင္ပါယာကို ထူေထာင္ခဲ့ၾကသည္။ ၁၈ရာစုတြင္ Majeerteen ဘုရင့္ႏုိင္ငံ ၊ ၁၉ရာစုတြင္ Sultanate of Hobyo ဘုရင့္ႏုိင္ငံ ဟူ၍ျဖစ္လာခဲ့သည္။ ထုိ႔ေနာက္ ၁၉ရာစုေႏွာင္းပုိင္းမွ စ၍ ျပင္သစ္ ၊ ၿဗိတိန္ ႏွင့္ အီတလီတုိ႔၏ သိမ္းပုိက္ျခင္းကိုခံခဲ့ရသည္။ ၁၉၆၀တြင္ ၿဗိတိန္ထံမွ လြတ္လပ္ေရးရရွိခဲ့သည္။ ၁၉၆၉မွ ၁၉၉၁ခုႏွစ္အထိ ကြန္ျမဴနစ္မ်ားအုပ္ခ်ဳပ္ၿပီး ဆိုမာလီ ဒီမိုကရက္တစ္ သမၼတႏိုင္ငံဟု ေခၚဆိုခဲ့ၾကသည္။

ဆုိမာလီယာႏုိင္ငံ၏ အဓိကစီးပြားေရးမွာ သၾကား ၊ ခ်ည္မွ်င္ ႏွင့္ အထည္ ၊ တိရစာၦန္ေမြးျမဴေရး ၊ ဆက္သြယ္ေရးလုပ္ငန္း ၊ မီးေသြး ၊ သားေရလုပ္ငန္း ႏွင့္ ငါးဖမ္းျခင္း တုိ႔ျဖစ္သည္။ ကမာၻ႔အဆင္းရဲဆုံးႏုိင္ငံထဲတြင္ ပါ၀င္ၿပီး ႏုိင္ငံသားတစ္ဦးခ်င္းစီ၏ ႏွစ္စဥ္ပ်မ္းမွ်၀င္ေငြမွာ အေမရိကန္ေဒၚလာ ၄၀၀ေက်ာ္သာ ရွိသည္။ တကၠသုိလ္မ်ားစြာ ဖြင့္လွစ္ထားေသာ္လည္း ပညာေရးစနစ္ နိမ့္က်ၿပီး အရြယ္ေရာက္ၿပီး စာတတ္ေျမာက္မႈႏႈန္းမွာ ၃၇.၈% သာရွိသည္။ က်န္းမာေရးေစာင့္ေရွာက္မႈနည္းပါးၿပီး ၂၀၁၆ခုႏွစ္ စာရင္းအရ ဆုိမာလီယာႏုိင္ငံသား တစ္ဦးခ်င္း၏ ပ်မ္းမွ်သက္တမ္းမွာ ၅၆.၂၉ ႏွစ္ သာရွိသည္။

ဆုိမာလီယာ ႏုိင္ငံရဲ႕ စိတ္၀င္စားဖြယ္ အခ်က္မ်ား

၁။ ဆုိမာလီယာဟာ ၿဗိတိန္စစ္ေလယာဥ္ေတြ ပထမဆုံးပ်ံသန္းတဲ့ အာဖရိက ႏုိင္ငံျဖစ္သည္။

၂။ Jubba-Shebelle ျမစ္သည္ ဆုိမာလီယာႏုိင္ငံ၏ အရွည္ဆုံးျမစ္ျဖစ္ၿပီး ၇၀၂မုိင္ ရွည္လ်ားသည္။

၃။ ဆုိမာလီယာ စုစုေပါင္းကုန္းေျမ၏ ၂% ခန္႔သာ စုိက္ပ်ဳိးႏုိင္သည့္ ေျမျဖစ္သည္။

၄။ အပူခ်ိန္သည္ ၂၀ ဒီဂရီမွ ၄၀ ဒီဂရီ ဆဲစီးယပ္ အတြင္းရွိတတ္ၿပီး အခ်ဳိ႕ေနရာမ်ားတြင္မူ အလြန္ပူျပင္းၿပီး ၄၅ဒီဂရီ ဆဲစီးယပ္စ္ အထိ ရွိတတ္သည္။

၅။ ဆုိမာလီယာ ဟု ဆုိလုိက္လွ်င္ လူအမ်ားစုသိၾက သည္မွာ ပင္လယ္ဓားျပႏုိင္ငံဟူ၍ပင္ ။ မၿပီးေသးသည့္ျပည္တြင္းစစ္ႏွင့္အတူ ဗုံးေပါက္ကြဲမႈမ်ား ၊ အၾကမ္းဖက္သတ္ျဖတ္မႈမ်ား မၾကာခဏျဖစ္ေလ့ရွိသည္။ အစုိးရႏွင့္ လက္ရွိတုိက္ခုိက္ေနသည့္ အဖြဲ႔ ၂ဖြဲ႔မွာ အဲကုိင္ဒါအဖြဲ႔ႏွင့္ ISIL( Islamic State in Somalia) အဖြဲ႔မ်ားျဖစ္သည္။

၆။ ယူေရနီယံ ၊ သံရုိင္း ၊ ေၾကးနီ ၊ သဘာ၀ဓာတ္ေငြ႔ စသည့္ သဘာ၀အရင္းအျမစ္မ်ားရွိရာေနရာျဖစ္ေသာ္လည္း ထုတ္ယူသုံးစြဲႏုိင္ျခင္းမရွိေသးပဲ အဆင္းရဲဆုံးႏုိင္ငံအျဖစ္ ရပ္တည္ေနရသည္။

၇။ ဆုိမာလီယာ သုိ႔ ပထမဆုံးေရာက္ရွိလာၾကသည့္ ဥေရာပတုိက္သားမ်ားမွာ ေပၚတူဂီလူမ်ဳိးမ်ားျဖစ္သည္။

၈။ အဆင္းရဲဆုံးႏုိင္ငံ တစ္ႏုိင္ငံျဖစ္ေသာ္လည္း အာဖရိက၏ နည္းပညာျမင့္ဆက္သြယ္ေရးကုိ ပုိင္ဆုိင္ထားသည္။

၉။ လြန္ခဲ့ေသာဆယ္စုႏွစ္မ်ားစြာကတည္းက စားေသာက္ဆုိင္ယဥ္ေက်းမႈ ထြန္းကားရာႏုိင္ငံျဖစ္ေသာ္လည္း ၁၉၉၀ခုႏွစ္ မတုိင္မီအထိ အမ်ဳိးသမီးမ်ားသည္ အမ်ဳိးသားမ်ားႏွင့္အတူ စားေသာက္ခြင့္မရွိေပ။ အိမ္တြင္စားလွ်င္ပင္ အရင္ဆုံး အမ်ဳိးသားစားၿပီးသည့္ေနာက္မွ အမ်ဳိးသမီးမ်ားႏွင့္ ကေလးမ်ားက စားၾကရသည္။

၁၀။ ဆုိမာလီယာႏုိင္ငံ၏ ထင္ရွားသည့္ေနရာမ်ားမွာ Mogadishu ဘုရားေက်ာင္း ၊ Union mosque ၊  Hargeisa စစ္ပြဲအထိမ္းအမွတ္ေနရာ ၊ ႏွစ္ေပါင္း ၅ေထာင္ေက်ာ္သက္တမ္းရွိ Laas Geel လုိဏ္ဂူ ၊ လီဒုိကမ္းေျခ ၊ Baathela ကမ္းေျခ ၊အမည္မသိစစ္သားအထိမ္းအမွတ္အုတ္ဂူ ၊ ရွန္ဟုိင္းၿမဳိ႕ေဟာင္း ၊Lag Badana အမ်ဳိးသားဥယ်ာဥ္ ၊ Sa’ad ad-Din ကြ်န္းမ်ား တုိ႔ျဖစ္ၾကသည္။

သုတဇုန္

 

Leave a Reply