ကမာၻ႔အႀကီးဆုံးအင္ပါယာ (သုိ႔) ေနမဝင္အင္ပါယာ ဆုိသည္မွာ

Posted on

ေရးသားသူ – Academy Page

အဂၤလန္နိင္ငံ ၊ အိုင္ယန္လန္နိင္င္ေၿမာက္ပိုင္းနွင့္တကမ ၻာလံုးရွိ ၿဗိတိသ်ွကိုလိုနီအားလံုးေပါင္းၿပီးၿဗိတိသ်ွအင္ပါယာဟုေခၚဆိုခဲ့သည္ ။ ထိုအင္ပါယာသည္ ၁၆ -ရာစုေႏွာင္းပိုင္းမွစတင္ကာ၂၀-ရာစုအလယ္ ထိၾကာရွည္ခဲ့သည္။ အင္ပါယာ၏အၿမင့္ဆံုးအခ်ိန္သည္၁၉ – ရာစုအစပိုင္းၿဖစ္သည္ဟု ဆိုသည္ ။

ထိုအခ်ိန္ကအင္ပါယာသည္ကမာၻ႔ကုန္းေျမဧရိယာ၏ ၂၄% ရွိကာ လူဦးေရသန္း ၄၀၀ခန္႔ ေနထိုင္ခဲ့ၾကသည္ ။ ဧရိယာစတုရန္းမုိင္ေပါင္း ၁၃.၇သန္းခန္႔ က်ယ္၀န္းခဲ့သည္။ တခ်ိန္ကၿဗိတိသ်ွအင္ပါယာကိုေနမဝင္အင္ပါယာဟုေခၚဆိုခဲ့သည္ ။ ၿဗိတိသ်ွအင္ပါယာကို စတင္ခ်ဲ ့ထြင္ခဲ့သူမွာဘုရင္မ Elizabeth I ( ၁၅၅၈ – ၁၆၀၃ )ျဖစ္သည္ ။ ဘုရင္မသည္ သူမအုပ္ခ်ဳပ္သည့္အခ်ိန္ ၁၅၈၀ခန္ ့တြင္ အဂၤလိပ္လူမ်ိဳး Sir Francis Drake ဆိုသူ၏ကမာၻတလႊား ရြက္လႊင့္သြားလာၿပီး နယ္ေၿမသစ္ရွုာေဖြမႈအားကူညီခဲ့သည္။

ၿဗိတိသွ်အင္ပါယာသည္ ကမာၻ႔သမုိင္းတေလွ်ာက္ အႀကီးမားဆုံး အင္ပါယာလည္းျဖစ္သည္။(မြန္ဂုိအင္ပါယာကိုမူ နယ္ေျမတဆက္တည္း အႀကီးဆုံးအင္ပါယာဟု သတ္မွတ္သည္။ ၿဗိတိသွ်တုိ႔၏ အင္ပါယာမွာ တဆက္တည္းမဟုတ္ပဲ ဟုိတစ္စု ဒီတစ္စုကြဲေနေသာေၾကာင့္ျဖစ္သည္)

ပထမၿဗိတိသ်ွအင္ပါယာ

ပထမၿဗိတိသ်ွအင္ပါယာသည္ေျမာက္အေမရိကေဒသမွစတင္ခဲ့သည္။ ေအဒီ ၁၆၀၇ ခုနွစ္တြင္ၿဗိတိသ်ွလူမ်ိဳး Pilgrim သည္ Jamestone အမည္ရွိေက်းရြာ ေလးအားဗာဂ်ီးနီးယားၿပည္နယ္ တြင္အေၿခခ်ေရာက္ရိွထူေထာင္ရာမွေၿမာက္အေမရိကတြင္ၿဗိတိသွ် ကိုလိုနီစတင္ခဲ့သည္ ။ ထို ့ေနာက္ေၿမာက္အေမရိကကမ္းေၿခတေလွ်ာက္ရွိၿပင္သစ္နွင့္ စပိန္ပိုင္နယ္ေၿမမ်ားကိုသိမ္းယူၿပီးစီးပြားေရးလုပ္ငန္းမ်ားထူေထာင္ ခဲ့ၾကသည္။

၁၆၂၃ -ခုနွစ္တြင္ကာေရဗီယံေဒသကို၎ ၊ ၁၆၅၅ ခုနွစ္တြင္စပိန္ပိုင္ ဂ်ာေမကာေဒသကို၎သိမ္းယူခဲ့သည္။ ၁၇၅၈-တြင္ကေနဒါေဒသသည္ၿဗိတိသ်ွလက္ေအာက္က်ေရာက္ခဲ့သည္။ ၿဗိတိလွ်တို ့အေမရိကတြင္အုပ္ခ်ဴပ္စဥ္ အေမရိကန္ေတာ္လွန္ေရး ၿဖစ္ေပၚၿပီး ၁၇၇၆ ခုႏွစ္တြင္အေမရိကန္အားလြတ္လပ္ေရးေပးခဲ့ရသည္။

အေမရိကန္လြတ္လပ္ေရးေပးၿပီးအခ်ိဳ နယ္ေၿမမ်ားသည္ ၿဗိတိသ်ွလက္ေအာက္တြင္ရွိခဲ့ေသာ္လည္း ၿဗိတိသ်ွဗိုလ္ခ်ဳပ္ Charles Cornwallis စစ္ရွံးၿပီးေနာက္ၿဗိတိသ်ွတို ့၏ ပထမအင္ပါယာ သည္အေမရိကတြင္က်ရွဳံးခဲ့ရသည္။ အေမရိကတြင္က်ရွံုးၿပီးေနာက္ ၿဗိတိသ်ွအစိုးရသည္ သူ၏စီးပြားေရး အင္အားမ်ားကိုၿပန္လည္စုစည္းၿပီး ကေနဒါနွင့္ အိႏိၵယတြင္ၾသဇာခိုင္ၿမဲ ရန္ႀကိဳးစားခဲ့သည္၊

ဒုတိယ ၿဗိတိသ်ွအင္ပါယာ

ၿဗိတိသ်ွတို ့သည္အေမရိကတြင္ပထမအင္ပါယာထူေထာင္စဥ္ အတြင္း ၁၇ -ရာစုအစ၌ အိႏိၵယေဒသတြင္စီးပြားေရးအရနယ္ေၿမ ခ်ဲ ့ထြင္ခဲ့သည္ ။ ၿဗိတိသွ်အေရွ ့အိႏိၵယကုမြဏီတည္ေထာင္ၿပီးစက္ရံုအလုပ္ရံုမ်ား ထူေထာင္ခဲ့ၾကသည္။ ထိုအခ်ိန္က အိႏိၵယတြင္ မဂိုအင္ပါယာႀကီးစိုးေနခ်ိန္ျဖစ္သည္။

၁၇၀၇တြြင္မဂိုအင္ပါယာဘုရင္ Aurangzeb ကြယ္လြန္ၿပီး အိႏိၵယၿပည္တြင္းေရးမတည္မၿငိမ္ၿဖစ္လာရာ ၿဗိတိသွ်အေရွ ့အိႏိၵယကုမြဏီသည္ စီးပြားေရးအုပ္စုအားလံုးအားစုစည္းၿပီး အိႏိၵယနိင္ငံေရးထဲဝင္ေရာက္လာခဲ့သည္။ ၁၇၄၀ မွ ၁၇၅၀အတြင္းၿဗိတိသွ်အေရွ ့အိႏိၵယကုမြဏီသည္ၿပင္သစ္ ကုမၸဏီမ်ားႏွင့္ စစ္ပြဲ-၃ႀကိမ္ၿဖစ္ပြားၿပီးအနိင္ရရွိခဲ့သည္ ။ ထိုအခါၿဗိတိသ်ွတို ့သည္ အိႏိၵယတိုက္နယ္တခုလံုးအားနိင္ငံေရးအရ ပါဝါေပးနိင္သည္အထိ္ႀသဇာရွိလာခဲ့သည္။ ၿပင္သစ္တို႔၏အိႏၵိယအင္ပါယာသည္ ၿပိဳကြဲခဲ့ရသည္။

သို ့ေသာ္လည္း အိႏိၵယတြင္မ်ိဳးႏြယ္စုမ်ားၿပားၿခင္း၊ ၿဗိတိသ်ွတို႔၏ ကိုလိုနီအုပ္ခ်ဳပ္မွဴတေလွ်ာက္တြင္ေဒသခံမ်ား၏ရိုးရာယဥ္ေက်းမႈ အစဥ္အလာမ်ားကိုေလးစားမွဳမရွိၿခင္း စသည္တို ့ေႀကာင့္မၾကာခဏ ေတာ္လွန္ပံုကန္မွဳမ်ားကိုရင္ဆိုင္ခဲ့ရသည္။ ၁၈၅၈- ေနာက္ပိုင္းတြင္အႏိၵယအားၿဗိတိသွ်အေရွ ့အိႏိၵယကုမြဏီမွအုပ္ခ်ဳပ္မွဳ အဆံုးသတ္ကာၿဗိတိသ်ွအစိုးရ၏ သီးၿခားၿပည္နယ္ တခုအေနၿဖင့္တိုက္ရိုက္အုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့သည္။ ၿဗိတိသွ်တို ့သည္ၿမန္မာနိုင္ငံအားလည္းစစ္ပြဲ- ၃ႀကိမ္ဆင္ႏႊဲၿပီး အိႏိၵယအစိတ္အပိုင္းအေနၿဖင့္တႏုိင္ငံလံုးကို၁၈၈၆ တြင္ သိမ္းယူအုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့သည္။

ၾသစေၾတးလ်ွ

ၿဗိတိသ်တို ့သည္ ၁၈ – ရာစုအစမွစတင္ၿပီးၾသစေၾတလ်ွသို ့ေၿခခ်ခဲ့ႀကသည္။ သို.ေသာ္လဲၾသစေၾတလ်ွ၏က်ယ္ၿပန္ ့သည့္ကုန္းေၿမဧရိယာေၾကာင့္ ကိုလိုနီလုပ္နိင္ေလာက္သည့္ ၾကီးမားေသာ ပါဝါကိုမတည္ေဆာက္နိင္ခဲ့ၾကေပ၊၁၇၈၈ ေနာက္ပိုင္းမွတၿဖည္းၿဖည္းနယ္ေၿမမ်ားကိုသိမ္းယူအုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့သည္။

နပုိလီယန္စစ္ပြဲမ်ား

သမိုင္းတြင္ ၿပင္သစ္ႏွင့္ၿဗိတိသွ်တို ့Napoleonic wars ကုိ  ၁၇၉၉ – ၁၈၁၅ ထိ ၿဖစ္ပြားခဲ့သည္။ ၿဗိတိသွ် သူရဲေကာင္း Horatio Nelson သည္၁၇၉၈ ၾသဂုတ္လ ၌ေရေႀကာင္းစစ္ပြဲ ဆင္ႏြဲၿပီးနပိုလီယံ၏အီဂ်စ္အေပၚလႊမ္းမိုးမွဳကို
အဆံုးသတ္ေစခဲ့သည္။

၁၈၀၅ ခုႏွစ္တြင္တဖန္ Horatio Nelson ဦးေဆာင္သည့္ ၿဗိတိသ်ွစစ္သေဘၤာမ်ားနွင့္ၿပင္သစ္၊ စပိန္ဦးေဆာင္သည့္စစ္သေဘၤာမ်ားစပိန္ေတာင္ပိုင္း Cape Trafalgar အငူတြင္ၿဖစ္ပြားသည့္ Battle of Trafalgar စစ္ပြဲသည္ဥေရာပသမိုင္းတြင္ထင္ရွားသည္ ။ ထိုစစ္ပြဲတြင္ၿဗိတိသွ်တို ႔အနိဳင္ရရွိၿပီး Mediterranean Sea ပတ္ဝန္းက်င္တေလွ်ာက္အားၿဗိတိသ်ွတို ့ထိန္းခ်ဳပ္နိင္ခဲ့သည္၊

၁၈၁၅ တြင္ဗီယင္နာသေဘၤာတူညီခ်က္အရ ၿပင္သစ္ပိုင္ကိုလိုနီၿဖစ္ေသာေတာင္အာဖရိက၊ အိႏိၵယေဒသ ၊ ဂ်ာဗား၊အင္ဒိုနီးရွားစသည့္ နယ္ေၿမမ်ားအားၿပင္သစ္မွ ၿဗိတိသ်ွသို ႔လႊဲေပးခဲ့ရသည္ ။ ၿဗိတိသွ်တို ့သည္တရုတ္ႏွင့္ကုန္သြယ္မွဳကို အေႀကာင္းၿပၿပီး ဘိန္းစစ္ပြဲ-၂ႀကိမ္ၿဖစ္ပြားကာ၁၈၄၁တြင္ ေဟာင္ေကာင္ကိုသိမ္းယူခဲ့သည္၊

New Imperialism

ၿဗိတိသ်ွ၀န္ႀကီးခ်ဳပ္ Benjamin Disraeli ( ၁၈၀၄ – ၁၈၈၀ ) လက္ထက္တြင္ပိုၿပီးတက္ႂကြသည့္နိင္ငံျခားေရးမူဝါဒျဖစ္သည့္ New Imperialism ကိုခ်မွတ္ခဲ့သည္ ။ ဆိုလိုသည္မွာပင္လယ္ရပ္ရွားရွိ ၿဗိတိသ်ွကိုလိုနီမ်ားအားကာကြယ္
ရန္ႏွင့္ ခ်ဲ ့ထြင္ရန္္ေပလစီခ်မွတ္ခဲ့သည္။

၁၈၈၂ တြင္ၿဗိတိသ်ွတပ္မ်ားအီဂ်စ္ေဒသနွင့္ စူးအက္တူးေျမာင္းကို သိမ္းပိုက္ကာ ေရနံမ်ားကိုထိန္းခ်ဳပ္ခဲ့သည္၊ ၿဗိတိသ်ွတို ့သည္ေနာက္ပိုင္းတြင္ကုန္သြယ္မွဳကိုအေၿခခံသည့့္ ကိုလိုနီေဒသခံမ်ားနွင့္အဆင္ေၿပမည့္နိင္ငံေရးစနစ္ကိုက်င့္သံုးခဲ့သည္။ ယင္းကို Confederated ဟုေခၚခဲ့သည္။ Confederated အရ ၿဗိတိသွ်တို ့သည္စစ္တပ္ကိုဆုတ္ခြာၿပီး နိုင္ငံေရး၊ နိင္ငံျပင္ပလံုခ်ံဳေရးကိုတာဝန္ယူသည့္ေပၚလစီ ၿဖင့္ ကေနဒါ ၊ ၾသစေၾတးလ်ွနွင့္ ့တခ်ိဳ.အာဖရိကနိုင္ငံမ်ားအား အုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့သည္။

၂၀ -ရာစု (World war I & II)

ပထမ ကမ ၻာစစ္ၿဖစ္တဲ့ ( ၁၉၁၄ – ၁၉၁၈ ) အတြင္းကိုလိုနီႏိုင္ငံ မ်ားမွစစ္သားမ်ားသည္ ၿဗိတိသွ်ဖက္မွဝင္ေရာက္တိုက္ခိုက္ခဲ့ႀကသည္။ စစ္ပြဲေအာင္နိုင္ၿပီး ဗာေဆးစာခ်ဳပ္အရ အာဖရိကရွိ ဂ်ာမနီအင္ပါယာ အမ်ားအၿပားအားၿဗိတိသ်ွသို ့လႊဲေပးခဲ့ရသည္ ။

စစ္ပြဲေအာင္နိုင္ေသာ္လည္းစစ္၏ပင္ပန္းမွဳ၊ ကိုလိုနီနယ္က်ယ္ၿပန္ ့ လာမွု၊ ေဒသခံတို ့၏တက္ႀကြလွဳပ္ရွားမႈ ပုန္ကန္မႈမ်ားႀကာင့္ ကိုလိုနီနယ္မ်ားတေၿဖးေၿဖးလက္လႊတ္ခဲ့ရသည္။ ဒုတိယကမ ၻာစစ္( ၁၉၃၉ – ၁၉၄၅ )အၿပီးတြင္ၿဗိတိသ်ွတို ့သည္ စစ္ပြဲေအာင္နိင္ခဲ့ေသာ္လည္း ကိုလိုနီနယ္မ်ားကိုလြတ္လပ္ေရးေပးခဲ့ရကာ ၿဗိတိသ်ွတို ႔၏ ဒုတိယအင္ပါယာ က်ရႈံးေပ်ာက္ကြယ္ခဲ့ရေလသည္ ။

Academy Page

Leave a Reply