ကမာၻ႔အေရးပါဆုံး ျမစ္ႀကီး ၁၀ စင္း

Posted on

ျမစ္ေတြဟာ လူသားေတြရဲ့အသက္ရွင္ေနထိုင္ရာဘဝေတြအတြက္ အလြန္အေရးပါတဲ့ အခန္းက႑မွာပါဝင္ပါတယ္။ လူေတြအတြက္ေသာက္သံုးရန္၊ အစားအစာရရွိရန္၊ ေျမၾသဇာေကာင္းမြန္ေစရန္၊ကုန္ပစၥည္းေတြတစ္ေနရာမွတစ္ေနရာ သယ္ေဆာင္ရန္ ၊လ်ွပ္စစ္ဓာတ္ထုတ္လုပ္ရန္အတြတ္အဓိကအရင္းအျမစ္ဟာျမစ္ေတြဆီကပဲရရွိေနတာပါ။ ဒါ့အျပင္ ငါးအပါအဝင္ ေရသတၱဝါအားလံုးအတြက္ အားကိုးမွီတည္စရာ ေနရာလည္းျဖစ္ပါတယ္။

မုိးသစ္ေတာေတြနဲ႔ စြတ္စုိတဲ့ေဒသေတြရဲ့ပတ္ ဝန္းက်င္အေျခအေနကိုျပဳျပင္ထိန္းသိမ္းရာမွာ အေရးၾကီးတဲ့ေနရာကေနပါဝင္ပါတယ္။ ျမစ္၊ေခ်ာင္းေတြဟာ ကမာၻေျမၾကီးကို တစ္ေထာင့္တစ္ေနရာကေန အက်ိဳးျပဳေနတာပါ။ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ ျမန္မာႏုိင္ငံမွာဆုိရင္ေတာ့ ဧရာ၀တီျမစ္ဟာ မရွိမျဖစ္ အေရးပါတယ္ဆုိတာ အားလုံးသိၿပီးျဖစ္မွာပါ။ ဒီေနရာမွာ ေဖာ္ျပေပးခ်င္တာကေတာ့ ကမာၻေပၚကအေရးပါဆံုးေသာျမစ္ေတြရဲ့ အေၾကာင္းပဲျဖစ္ပါတယ္။

(၁၀) Sepik River

ဒီျမစ္ဟာပစိဖိတ္သမုဒၵရာအတြင္းရွိ က်ြန္းစုနိုင္ငံျဖစ္တဲ့ New Guinea နိုင္ငံရဲ့ အရွည္လ်ား ဆံုးေသာျမစ္ျဖစ္ပါတယ္။ Sepik ျမစ္ဟာ နယူးဂီနီနိုင္ငံရဲ့ အလယ္ပိုင္း ေတာင္တန္းေဒသမွာရွိတဲ့ Emanuel ေတာင္တန္းေတြမွ စတင္ျမစ္ဖ်ားခံပါတယ္။ အေမဇံုျမစ္ကဲ့သို႔ ေျမြပံုသ႑ာန္ရွိကာ Bismarck ပင္လယ္အတြင္းသို႔စီးဝင္ပါတယ္။ အျခားျမစ္ၾကီးေတြ နဲ႔မတူတာကေတာ့ Sepik Riverမွာ ျမစ္ဝက်ြန္းေပၚျဖစ္ထြန္းျခင္းေတာ့ မရွိပဲ ပင္လယ္သမုဒၵရာထဲကို တစ္ေျဖာင့္တည္းစီးဝင္တာပါ။ ဒီျမစ္ဟာ မိုင္(၇၀၀)ေလာက္ ရွည္လ်ားျပီး ေရသတၱဝါေတြ အေႏွာက္အယွက္ကင္းကင္းနဲ႔ ရွင္သန္ေနထိုင္နိုင္တဲ့ ကမာၻ႔ေနာက္ဆံုးေသာ ျမစ္အျဖစ္ သတ္မွတ္ျခင္းကိုခံထားရတာပါ။

(၉) Mississippi River

Mississippi ျမစ္ကိုေတာ့ ေျမာက္အေမရိကတိုက္မွာရွိတဲ့ အေမရိကန္ျပည္ေထာင္စုရဲ့ အၾကီးဆံုးေသာ ျမစ္အျဖစ္သတ္မွတ္ျခင္းခံခဲ့ရျပီး ဒီျမစ္ဟာ ၂၃၂၀ မိုင္ရွည္လ်ားပါ တယ္။ ဒီျမစ္ဟာ Itasca ေရကန္မွစတင္ျမစ္ဖ်ားခံလာျပီး မကၠဆီကိုပင္လယ္ေကြ႔ထဲ ကိုစီးဆင္းပါတယ္။ ၁၈၂၀ခုႏွစ္ေလာက္ကတည္းက Mississippiျမစ္ထဲမွာ အဲဒီေခတ္က လူသိမ်ားထင္ရွားတဲ့ ေရေႏြးေငြ႔ အင္ဂ်င္သံုး သေဘာၤေတြ ခုတ္ေမာင္းေျပးဆြဲေနခဲ့တာပါ။ ဒီသေဘာၤေတြဟာ ေဆာက္လုပ္ေရးလုပ္ငန္းသံုးသစ္ေတြ၊ အစားအစာေတြ၊ ဝါ၊ ခ်ည္ထည္ အပ္ထည္ေတြကို သယ္ေဆာင္ျပီး အေမရိကန္နိုင္ငံရဲ့ ကုန္စည္စီးဆင္းေရးက႑ မွာအေရးပါဆံုးေသာ ပင္မအရင္းအျမစ္ျဖစ္လာခဲ့တာပါ။

Delta Queen

၁၈၈၀ ခုႏွစ္ ေနာက္ပိုင္းမွာေတာ့ မီးရထားလမ္းေၾကာင္းေတြေပၚေပါက္လာတာေၾကာင့္ ေရေႏြးေငြ႔သေဘၤာေတြရဲ့ သယ္ယူပို႔ေဆာင္ေရးက႑ဟာ တျဖည္းျဖည္းေမွးမွိန္လာခဲ့ပါတယ္။ ဒါေပမဲ့လည္း ၁၉၂၀ခုႏွစ္ ေလာက္အထိ ေတာ့ ေရေႏြးေငြ႔သေဘၤာေတြဟာ Mississippi ျမစ္ထဲမွာ ျမင္ခဲ့ရပါေသး တယ္။ ယေန႔ေခတ္အထိလည္း Delta Queen ကဲ့သို႔ေသာ ေရေႏြးေငြ႔သေဘာၤအနည္းငယ္ကို အမွတ္တရ အထိန္းအမွတ္အေနနဲ႔ Mississippi ျမစ္အတြင္း သယ္ယူ ပို႔ေဆာင္ေရးလုပ္ငန္းေတြမွာ ထည့္သြင္းအသံုးျပဳလ်က္ ရွိေနေသးတာပါ။

(၈) Volga River

ဥေရာပတိုက္မွာရွိတဲ့၊ ရုရွားနိုင္ငံအတြက္ ဒီျမစ္ဟာအရွည္လ်ားဆံုးနဲ႔ အေရးပါဆံုးေသာ ျမစ္အျဖစ္ သတ္မွတ္ျခင္္းခံထားရတာပါ။ ရုရွားနိုင္ငံရဲ့အၾကီးဆံုးျမိဳ႔ (၂၀)ရွိတဲ့အနက္ ျမိဳ႔ေတာ္ ေမာ္စကိုအပါအဝင္ အျခားျမိဳ႔ၾကီး (၁၁)ျမိဳ႔ဟာ Volga ျမစ္၀ွမ္း အတြင္းတည္ရွိေနတာပါ။ Volga Riverျမစ္ဟာေမာ္စကိုျမဳိ႔ရဲ့ အေနာက္ေျမာက္ဘက္ပိုင္း မွာရွိတဲ့ ပင္လယ္ေရမ်က္ႏွာျပင္ထက္ (၇၄၀)ေပျမင့္တဲ့ Valday ေတာင္ကုန္းေဒသက ေနစတင္ျမစ္ဖ်ားခံလာျပီး ေနာက္ထပ္(၂၂၆၆)မိုင္ ခရီးသြားကာ Caspian ပင္လယ္ထဲကို စီးဝင္ပါတယ္။

ဒီျမစ္ဟာ နွစ္စဥ္ (၃)လေလာက္ေရခဲတဲ့အေျခအေနျဖစ္ေပၚေနတာေတာင္ ရုရွားနိုင္ငံရဲ့ျပည္တြင္းကုန္စည္သယ္ယူပို႔ေဆာင္ေရးက႑မွာ အေရးၾကီးတဲ့ ေနရာမွာပါဝင္ေနပါတယ္။ ကမာၻေပၚက အႀကီးဆုံးေသာ ေရေလွာင္ကန္မ်ားကို ေဗာ္လ္ဂါျမစ္ တေလၽွာက္တြင္ ေတြ႕ႏိုင္ပါတယ္။ ေဗာ္လ္ဂါျမစ္ဟာ ႐ုရွားယဥ္ေက်းမႈတြင္ ျပယုဂ္တစ္ခု အျဖစ္ တည္ရွိၿပီး ႐ုရွားစာေပႏွင့္ ဒ႑ာရီမ်ားတြင္ မိခင္ေဗာ္လ္ဂါ ဟု ရည္ၫႊန္းေလ့ ရွိၾကပါတယ္။

(၇) Zambezi River

Zambeziျမစ္ဟာ ၁၆၀၀မိုင္ အရွည္ရွိျပီး အာဖရိကတိုက္ရဲ့ စတုတၳေျမာက္ အရွည္ဆံုးျမစ္ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီျမစ္ဟာ ဇမ္ဘီယာနိုင္ငံရဲ့ အေနာက္ေျမာက္ဘက္က ရြံႏြံထူထပ္တဲ့ စိမ့္ေဒသတစ္ခုျဖစ္တဲ့ ဇမ္ဘီယာအမ်ိဳးသားသစ္ေတာ ကေနစတင္ျမစ္ဖ်ားခံလာျပီး အန္ဂိုလာနိုင္ငံ၊ ေဘာ့ဝါနာနိုင္ငံ၊ နမ္ဘီးယားနို္င္္ငံ၊ ဇင္ဘာ ေတြနိုင္ငံ၊ ေတြကိုျဖတ္သန္းစီးဆင္းျပီး ဇမ္ဘီယာနိုင္ငံရဲ့ Mozambique က်ြန္းစုကေန အိႏိၵယ သမုဒၵရာထဲကိုစီးဝင္ပါတယ္။

ဇမ္ဗီဇီျမစ္ဝကၽြန္းေပၚ ေဒသဟာ စတုရန္းမိုင္ ၂၅ဝဝ ခန္႔က်ယ္ဝန္းပါတယ္။ ဒီျမစ္ဟာ အထက္ပိုင္းတြင္ ညီညာေသာ ကုန္းေျမျပင္ကို ျဖတ္သန္းလာ၍၊ ဝိတိုရိယေရတံခြန္မွာေတာ့ ေျမနိမ့္သို႔ စီးဆင္းေလသည္။ ဇမ္ဘီယာနိုင္ငံမွာတည္ရွိတဲ့ ၀ိတုိရိယေရတံခြန္ဟာ ကမာၻေပၚမွာအံံ့ၾသစရာအေကာင္းဆံုးေရတံခြန္(၁၀)ခုစာရင္းမွာ ပါ၀င္ပါတယ္။ ဇမ္ဗီဇီျမစ္မွာ ႏွစ္စဥ္ေရလႊမ္းမိုးျခင္းေၾကာင့္ ျမစ္ကမ္းႏွစ္ဘက္တို႔တြင္ ႐ြံ႕ၫြန္မ်ားဖုံးလႊမ္းမိုးၿပီး ေျမဩဇာေကာင္းမြန္ပါတယ္။

(၆) Mekhong River

ကမာၻေပၚမွာ (၁၂)ခုေျမာက္ အရွည္ဆံုး ၊ အာရွမွာ ၇ခုေျမာက္အရွည္ဆုံး ျဖစ္တဲ့ မဲေခါင္ျမစ္ဟာ အာရွတိုက္မွာတည္ရွိျပီး (၂၇၀၃)မိုင္ရွည္လ်ားပါတယ္။ ဒီျမစ္ဟာ တရုတ္နိုင္ငံ၊ ခ်င္ဟိုင္းျပည္နယ္မွာရွိတဲ့ တိဗတ္ကုန္းျပင္ျမင့္ကေနစတင္စီးဆင္းျပီး တရုတ္နိုင္ငံ ယူနန္ျပည္နယ္၊ လာအိုနိုင္ငံ၊ ထိုင္းနိုင္ငံ၊ ျမန္မာနိုင္ငံ၊ ကေမာၻဒီးယား ႏွင့္ ဗီယက္နမ္နို္င္ငံတို႔ကိုျဖတ္လ်က္ ေတာင္တရုတ္ပင္လယ္အတြင္းကို စီးပါတယ္။ မဲေခါင္ျမစ္ရဲ့ ရာသီအလိုက္ ျပင္းထန္တဲ့ေရစီးေၾကာင္းေၿပာင္းလဲမႈနဲ႔ ေရစီးသန္တဲ့ ေရတံခြန္ေတြ အမ်ားအျပားရွိမႈတို႔ေၾကာင့္ မဲေခါင္ျမစ္ဟာ ေလွ၊ သေဘၤာမ်ား သြားလာရန္ ခက္ခဲပါတယ္။

တန္ဖိုးရွိ ေရေအာက္သယံဇာတေတြျဖစ္တဲ့ အပင္မ်ိဳးစိတ္၊ တိရိစာၦန္မ်ိဳးစိတ္ ေပါမ်ားၾကြယ္ဝမႈမွာ မဲေခါင္ျမစ္ဝွမ္းထက္ပို မ်ားတာဆိုလို႔ ေတာင္အေမရိက တိုက္ကအေမဇံုျမစ္တစ္ျမစ္သာ ရွိပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ မဲေခါင္လင္းပိုင္ အပါအဝင္ အျခားမ်ားစြာေသာ ေရေနသတၱဝါအမ်ားစုဟာ ေမြးဖြားခ်ိန္ကစျပီး အဆင့္ဆင့္ၾကီးထြားလာတဲ့ အထိ မဲေခါင္ျမစ္တစ္ေလ်ာတ္မွာ အႏၱရာယ္ကင္းကင္းနဲ႔ ရွင္သန္ေနထိုင္နိုင္ၾက တာပါ။

(၅) Ganges River

Ganges ျမစ္(သို႔) ျမတ္ဗုဒၶရဲ့ျဖစ္စဥ္ေတြမွာ ပါဝင္ေလ့ရွိတဲ့ ဂဂၤါျမစ္ဟာ အိႏိၵယနိုင္ငံရွိ အေရွဘက္ Himalayas ေတာင္တန္းေတြက အျမင့္ေပ ၁၀၄၀၀ေက်ာ္ရွိတဲ့ေဒသကေနစတင္ျပီး ဘဂၤလားေဒ့ရွ္နိုင္ငံမွာရွိတဲ့ Sudernanban ျမစ္ဝကၽြန္းေပၚေဒသအထိ စီးဆင္းကာ sagar ကၽြန္းစုနားကေန ဘဂၤလားပင္လယ္ေအာ္ထဲကို စီးဝင္တာပါ။ ဟိႏၵဴဘာသာဝင္ေတြအတြက္ ဒီျမစ္ဟာ သူတို႕ရဲ့နတ္ဘုရား Ganga ရဲ့အမွတ္အသားအျဖစ္ေလးေလးစားစား သတ္မွတ္ထားၾက တာပါ။

အရွည္အားျဖင့္ေတာ့ မုိင္ေပါင္း ၁၆၅၀ ရွည္လ်ားပါတယ္။ သမိုင္းဆိုင္ရာ အခ်က္အလက္ေတြအရေတာ့ ေရွးေခတ္ကထင္ရွားခဲ့တဲ့ အိႏၵိယအင္ပါယာေတြရဲ့ ျမိဳ႔ေတာ္ေတြဟာ ဒီဂဂါၤျမစ္ရဲ့ကမ္းနဖူး မွာတည္ထားခဲ့တယ္လို႔ ေဖာ္ျပၾကပါတယ္။ ျမန္မာကေလးငယ္ေတြရဲ့ အိပ္ရာဝင္ပံုျပင္ေတြထဲမွာ အသံုးမ်ားဆံုးျဖစ္ခဲ့တဲ့ ဗာရာဏသီျမိဳ႔ေတာ္ဟာလည္း ဂဂၤါျမစ္ရဲ့ကမ္းနဖူးမွာသာ တည္ရွိခဲ့တာျဖစ္ျပီး ဟိႏၵဴေတြ ရဲ့သမိုင္းမွာလည္း ဒီျမိဳ႔ေတာ္ဟာ အေရးပါတဲ့ေနရာမွာပါဝင္ေနတာပါ။

ဂဂၤါျမစ္နဲ႔ ဗာရာဏသီၿမဳိ႕ေတာ္

ဒါအျပင္ ပါတလိပုတ္ဟု တြင္ခဲ့တဲ့ ပတၱနာၿမိဳ႕ႏွင့္ ကြန္ပိုၿမိဳ႕ႀကီးမ်ားလည္း ဒီျမစ္ကမ္းေဘးမွာပဲ ရွိေနပါတယ္။ ဟိႏၵဴလူမ်ိဳးေတြရဲ့ အယူအရေတာ့ ဂဂၤါျမစ္ေရနဲ႔ေရခ်ိဳးခဲ့ဖူးျခင္းမရွိရင္ေတာ့ ဘဝဟာမျပည့္စံုဘူးလို႔ခံယူထား ၾကတာပါ။ ဒါအျပင္ သူတို႔မ်ိဳးႏြယ္ေတြ ေသဆံုးသြားတဲ့အခါ မီးသျဂိဳလ္ျပီး က်န္ခဲ့တဲ့ ျပာေတြကို ဒီျမစ္ထဲကို ၾကဲျဖန္႔ျပီး ဆုေတာင္းေမတၱာပို႔သေလ့ရွိၾကတာပါ။

ဒါေၾကာင့္ဟိႏၵဴ မ်ိဳးႏြယ္စု အမ်ားအျပားေနထိုင္တဲ့ အိႏိၵယနိုင္ငံအတြက္ ဂဂါၤျမစ္ဟာ အလြန္အေရးပါတဲ့ က႑ကေန ပါဝင္လာတာပါ။ ဂဂၤါျမစ္ႏွင့္ လက္တက္မ်ားဟာ မိုးတြင္းမွာ ပတ္ဝန္းက်င္ေဒသမ်ားကို ေရလႊမ္းမိုးလ်က္ ႏုန္းေျမမ်ားကို တင္ေစသျဖင့္ ထိုအရပ္မ်ား၌ ေျမဩဇာ အလြန္ထက္သန္ ေကာင္းမြန္ၿပီးလၽွင္ သန္းေပါင္းမ်ားစြာေသာ လူတို႔၏ ေနထိုင္စားေသာက္မႈကို လြယ္ကူေစပါတယ္။

(၄) Danube River

Danube(Donau)ျမစ္ဟာ ဥေရာပတိုက္အတြက္ အလြန္အေရးပါတဲ့ျမစ္ျဖစ္တဲ့အျပင္ Volgaျမစ္ျပီးရင္ ဒုတိယေျမာက္ အရွည္ဆံုးျမစ္ျဖစ္ပါတယ္။ Danubeျမစ္ဟာ ကမာၻသမိုင္းမွာအခ်ိန္အၾကာၾကီးရပ္တည္လာခဲ့တဲ့ေရာမအင္ပါယာရဲ့နယ္နိမိတ္အဆံုး သတ္မ်ဥ္းလည္းျဖစ္ပါတယ္လို႔ သမိုင္းပညာရွင္ေတြကယူဆၾကတာပါ။ ယခုအခ်ိန္မွာ ေတာ့Danubeျမစ္ဟာ ဥေရာပ(၁၀)နိုင္ငံရဲ့ နယ္နိမိတ္မ်ဥ္းအမွတ္အသားအျဖစ္တည္ရွိေနပါတယ္။

ဒီျမစ္ဟာဂ်ာမနီနိုင္ငံ Black Forest ကေန စတင္စီးဆင္းျပီး အေရွဘက္စူးစူး (၁၇၇၁)မိုင္အထိ စီးဆင္းကာ ၾသစတီးယား၊ ဆလိုဗက္ကီးယား၊ ဟန္ေဂရီ၊ ခရိုေအးရွား၊ ဆားဘီးယား ၊ရိုေမနီးယား၊ ဘူေဂးရီးယား ၊ေမာ္ဒိုဗာ၊ ယူကရိန္းနိုင္ငံေတြရဲ့ နယ္နိမိတ္မ်ဥ္းေတြကို ျဖတ္သန္းစီးဆင္းကာ ပင္လယ္နက္(BlackSea)ထဲကို စီးဆင္းပါတယ္။ ၁၉၉၂ခုနွစ္ မွာေတာ့ ဂ်ာမနီနိုင္ငံက Rhine.Main.Danube(or)Europa တူးေျမာင္း ကို ေဆာက္လုပ္ျပီးသြားခ်ိန္မွာေတာ့ Black Sea ကေန ေျမာက္ဘက္ပင္ လယ္မွာရွိတဲ့ နယ္သာလန္နိုင္ငံ ရိုသာဟန္ ျမိဳ႔အထိသြားေရာက္နိုင္တဲ့ ဥေရာပ ေရေၾကာင္းဆက္သြယ္သြားလာေရး လမ္းေၾကာင္းမွာ အေရးပါတဲ့ေနရာကေန ပါဝင္ေနတာပါ။

(၃) Yangtze River

တရုတ္နိုင္ငံအတြင္း မွာပဲစီးဆင္းတဲ့ Yangtze ျမစ္ဟာ ကမာၻရဲ့တတိယေျမာက္ အရွည္ဆံုးျမစ္ျဖစ္ျပီး (၃၉၅၀)မိုင္ရွည္လ်ားပါတယ္။ အာရွတိုက္မွာေတာ့အရွည္ဆံုး ျမစ္ျဖစ္ျပီး တိဗက္ကုန္းျပင္ျမင့္ရဲ့ အေရွဘက္ပိုင္း Jari ေတာင္ၾကားကေန စတင္ျမစ္ဖ်ားခံျပီး ယင္းျမစ္ကို အေျချပဳတည္ေဆာက္ထားတဲ့ ေရအားလ်ွပ္စစ္ဓာက္ခြဲရံုေတြကို ေက်ာ္ျဖတ္ကာ တရုတ္အေရွ႕ပိုင္းပင္လယ္ထဲကို စီးဝင္ပါတယ္။

ဒီျမစ္ကို အေျချပဳတည္ေဆာက္ထားတဲ့ ေရအားလ်ွပ္စစ္စက္ရံု(၃)ရံုရွိျပီး ဒီစက္ရံုေတြဟာ ကမာၻေပၚမွာအားၾကီးဆံုး ေရအားလ်ွပ္စစ္စြမ္းအင္ထုတ္ေပးနိုင္တဲ့ ေနရာေတြျဖစ္ပါတယ္။ ဒီျမစ္ရဲ႕စီးဆင္းေနတဲ့ဧရိယာဟာ တရုတ္နိုင္ငံစုစုေပါင္းရဲ႕ ငါးပံုတစ္ပံု အထိပါဝင္ေနပါတယ္။ ဒါအျပင္တရုတ္နိုင္ငံလူဦးေရရဲ့ သံုးပံုတစ္ပံုဟာ ဒီျမစ္ဝွမ္း အနီးမွာေနထိုင္ၾကတာပါ။ တရုတ္လူမ်ဳိးေတြကေတာ့ ဒီျမစ္ကို ခ်န္က်န္း (ရွည္လ်ားေသာျမစ္) လုိ႔ေခၚၾကပါတယ္။

ယန္ဆီျမစ္ နဲ႔ တကြ ၎၏ ျမစ္လက္တက္မ်ားတို႔ ျဖတ္သန္းစီးဆင္း ေသာ ျမစ္ဝွမ္းေဒသမွာ စတုရန္းမိုင္ေပါင္း ၇ဝဝဝဝဝ နီးပါး မၽွ ရွိပါတယ္။ Yangtze ျမစ္ဟာ ကမာၻေပၚမွာ ေရေၾကာင္းဆက္သြယ္ေရးလမ္းေၾကာင္းအမ်ားဆံုးျမစ္ျဖစ္ၿပီး တရုတ္နိုင္ငံရဲ့ ေဒသတြင္းကုန္စည္ပို႔ေဆာင္ေရးလုပ္ငန္းေတြမွာ အလြန္အေရးပါပါတယ္။  ဒါ့အျပင္ Yangtze ျမစ္ဟာ တရုတ္နိုင္ငံရဲ႕ယဥ္ေက်းမႈ အနုပညာ၊ သမိုင္း အေမြအနွစ္ နဲ႔ စီးပြားေရးက႑ေတြမွာ အေရးပါတဲ့ေနရာမွာ ပါဝင္ေနပါေသးတယ္။ ယန္ဆီျမစ္တစ္ေလၽွာက္ရွိ ထင္ရွားေသာၿမိဳ႕မ်ားမွာ ရွန္ဟိုင္းၿမိဳ႕၊ နန္းကင္းၿမိဳ႕၊ က်ဴက်န္ၿမိဳ႕၊ အန္ကင္းၿမိဳ႕၊ ဟန္ေကာင္ၿမိဳ႕၊ ဝူခ်န္ၿမိဳ႕၊ အီခ်န္ၿမိဳ႕ႏွင့္ ခ်ဳန္ကင္းၿမိဳ႕မ်ား ျဖစ္ၾကပါတယ္။

(၂) Nile

ကမာၻေပၚမွာ အရွည္လ်ားဆံုးေသာ ျမစ္ျဖစ္တဲ့ Nile ျမစ္ဟာ အာဖရိကတိုက္အေရွပိုင္း ကေန Mediterranean ပင္လယ္ထဲကိုစီးဝင္တာပါ။ ဒီျမစ္ဟာမိုင္ေပါင္း (၄၂၅၈)မိုင္အ ရွည္ရွိျပီး Blue Nile နဲ႔ White Nile အမည္ရတဲ့ ျမစ္ခြဲႏွစ္ခုကေန ပူးေပါင္းစီးဆင္းမႈကေနျဖစ္ေပၚလာတာပါ။ Blue Nile အီသီယိုးပီးယားနိုင္ငံမွာရွိတဲ့ Tana ေရကန္မွစတင္ျမစ္ဖ်ားခံစီးဆင္းျပီး White Nile ကေတာ့ အာဖရိကတိုက္အ လယ္ပိုင္းေဒသမွာရွိတဲ့ Great ေရကန္ေတြကေနျမစ္ဖ်ားခံစီးဆင္းလာတာပါ။ သမိုငး္ဆရာေတြရဲ့အဆိုအရေတာ့ Nile ျမစ္ဟာ ကမာၻ႔စဦးယဥ္ေက်းမႈလုိ႔ဆုိရမယ့္ အီဂ်စ္နိုင္ငံရဲ့ ယဥ္ေက်းမႈအနုပညာရပ္ေတြ ေပါက္ပြား ရွင္သန္ရာမွာ မရွိမျဖစ္အေရးပါတဲ့ေနရာကေနပါဝင္တယ္လို႔ဆိုၾကပါတယ္။

Nile ျမစ္ေရနွစ္စဥ္လႊမ္းမိုးျခင္းခံရတဲ့ေဒသေတြရဲ့ ေျမဟာ ဒီျမစ္ကပို့ခ်တဲ့အနည္ေတြ ေၾကာင့္ေျမၾသဇာေကာင္းမြန္လာျပီး ဂ်ဳံ အပါအဝင္ ေကာက္ပဲသီးႏွံမ်ား အမ်ားအျပား ကိုစိုက္ပ်ိဳးေအာင္ျမင္နို္င္ပါတယ္။ ေရွးေခတ္ အီဂ်စ္ေတြကေတာ့ Nileျမစ္ဟာသူတို႕ လူမ်ိဳးရဲ့ ယံုၾကည္ကိုးကြယ္မႈမွာ အေရးပါတဲ့ျမစ္အျဖစ္သတ္မွတ္ခဲ့ၾကပါတယ္။အီဂ်စ္ နိုင္ငံကို အုပ္စိုးခဲ့တဲ့ ဖာရိုးဘုရင္ေတြကေတာ့ Nile ျမစ္ရဲ့ႏွစ္စဥ္ေရလႊမ္းမိုးမႈေတြကို အဓိက ခ်ဳပ္ကိုင္ဖန္တီးေနသူက သူတို႔ရဲ့ နတ္ဘုရားအျဖစ္ယံုၾကည္ကိုးကြယ္ခဲ့ၾကတဲ့ Hapy နတ္ဘုရားျဖစ္တယ္လို႔ သမိုင္းတစ္ေလ်ာတ္ ယူဆလက္ခံလာခဲ့ၾကတာပါ။

(ဘရာဇီး သိပၸံပညာရွင္တစ္စုရဲ႕ တုိင္းတာခ်က္အရ အေမဇုန္ဟာ ႏုိင္းျမစ္ထက္ မုိင္အနည္းငယ္ပုိရွည္တယ္လုိ႔ သိရေပမယ့္ တခ်ဳိ႕ကသာလက္ခံၿပီး ပညာရွင္အမ်ားစုကေတာ့ ဒါကုိ လက္မခံၾကပါဘူး။ Wikipedia မွာေတာ့ အေမဇုန္ျမစ္ကို အရွည္ဆုံးအျဖစ္ေဖာ္ျပထားပါတယ္)

(၁) Amazon River

ေတာင္အေမရိကတိုက္မွာရွိတဲ့ Amazon ျမစ္ဟာ (၄၁၃၂)မိုင္ ရွည္လ်ားျပီး ထုထည္အရဆိုရင္ေတာ့ကမာၻေပၚမွာအၾကီးဆံုးျမစ္ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီျမစ္မွာရွိတဲ့ေရသယံဇာတအရင္းအျမစ္ေတြဟာ ကမာၻေပၚမွာရွိတဲ့ ျမစ္ေတြအားလံုးထက္ သာလြန္ေနပါတယ္။ ဒါအျပင္ ကမာၻေပၚမွာရွိတဲ့ ေရခ်ိဳသယံဇာတရဲ့ ငါးပံုတစ္ပံုဟာ ဒီျမစ္ထဲမွာစီးဆင္းေနတာပါ။

အေမဇံုျမစ္ဟာမာရာႏြန္ျမစ္ႏွင့္ အူးကာယားလီျမစ္ တို႔ ေပါင္းဆုံရာမွ စတင္ျဖစ္ေပၚလာျခင္းျဖစ္ၿပီး သူရဲ့ျမစ္ခြဲေတြဟာ ဘိုလစ္ဗီးယား၊ ပီရူး၊ ဗင္နီဇြဲလား၊ ဘရာဇီး အီေကြေဒါနိုင္ငံေတြကိုျဖတ္သန္းစီးဆင္းျပီး ေနာက္ဆံုးမွာေတာ့ အတၱလနိတ္သမုဒၵ ရာထဲကိုစီးဝင္တာပါ။  အေမဇံုျမစ္ထဲမွာငါးမ်ိဳးစိတ္ေပါင္း ၃၀၀၀ ေက်ာ္ခန္႔ရွိျပီး အျခား မ်ိဳးစိတ္ေတြလည္းက်န္ရွိနိုင္ေသးတဲ့အတြက္ စူးစမ္းရွာေဖြမႈေတြျပဳလုပ္လ်က္ရွိေနတုန္းပါပဲ။

Orinoco ျမစ္ဟာ အေမဇံုျမစ္ရဲ့မူလ ျမစ္ခြဲတစ္ခုျဖစ္ျ္ပီး အေမဇံုလင္းပိုင္ေတြအတြက္ က်ယ္ျပန္႔တဲ့ က်င္လည္က်က္စားစရာေနရာျဖစ္ပါတယ္။ ဒီလင္းပိုင္ေတြဟာ ၈.၅ေပ ေလာက္အထိခုန္နိုင္ၾကပါတယ္။ အေမဇံုျမစ္ရဲ့အထက္ပိုင္း မိုင္ ၂၅၀၀ ေလာက္ကိုသြား ရင္ေတာ့ Bull Shark အမ်ိဳးအစား ငါးမန္းေတြကို မွတ္တမ္းတင္နိုင္မွာပါ။ နာမည္ဆိုးနဲ႕ ေက်ာ္ၾကားတဲ့ Piranha (သတၱဝါမ်ားကိုအရွင္လတ္လတ္ဝိုင္းအံုကိုတ္ျဖတ္တတ္တဲ့အ သားစား ငါးအေသးမ်ိဳး)မ်ားလည္း အေမဇံုျမစ္ထဲမွာေတြ႔ရတတ္ျပီး ဒီငါးေတြကလည္း မ်ိဳးစိတ္မ်ားစြာရွိျပီး အနည္းငယ္ေသာမ်ိဳးစိတ္ေတြကသာ လူေတြကို အႏၱရာယ္ေပးေလ့ ရွိတာပါ။

အေမဇုံဟုေခၚေသာ စစ္တိုက္ေကာင္းလွသူ သူရဲေကာင္းအမ်ိဳးသမီးမ်ားကို အစြဲျပဳ၍ အမ်ိဳးသမီးစစ္သည္ေကာင္းမ်ားထြက္ေပၚရာေဒသျဖစ္ေသာ ထိုျမစ္ဝွမ္းကို အေမဇုံျမစ္ဝွမ္းဟု ေခၚေဝၚခဲ့ျခင္းျဖစ္ပါတယ္။ ကမာၻေပၚက လူသားတုိ႔အတြက္ မရွိမျဖစ္လုိအပ္တဲ့ ေအာက္ဆီဂ်င္စုစုေပါင္းရဲ႕ ၂၀%ကို ထုတ္လႊတ္ေပးရာ အေမဇုန္မုိးသစ္ေတာႀကီးရွိတဲ့ အေမဇုန္ျမစ္ဟာ ကမာၻႀကီးရဲ႕ အေရးပါဆုံးျမစ္အျဖစ္ သတ္မွတ္ထားျခင္း ခံရပါတယ္။

သုတဇုန္

————————-

ကမ္ဘာ့အရေးပါဆုံး မြစ်ကြီး ၁၀ စင်း အကြောင်းသိကောင်းစရာ

မြစ်တွေဟာ လူသားတွေရဲ့အသက်ရှင်နေထိုင်ရာဘဝတွေအတွက် အလွန်အရေးပါတဲ့ အခန်းကဏ္ဍမှာပါဝင်ပါတယ်။ လူတွေအတွက်သောက်သုံးရန်၊ အစားအစာရရှိရန်၊ မြေဩဇာကောင်းမွန်စေရန်၊ကုန်ပစ္စည်းတွေတစ်နေရာမှတစ်နေရာ သယ်ဆောင်ရန် ၊လျှပ်စစ်ဓာတ်ထုတ်လုပ်ရန်အတွတ်အဓိကအရင်းအမြစ်ဟာမြစ်တွေဆီကပဲရရှိနေတာပါ။ ဒါ့အပြင် ငါးအပါအဝင် ရေသတ္တဝါအားလုံးအတွက် အားကိုးမှီတည်စရာ နေရာလည်းဖြစ်ပါတယ်။ မိုးသစ်တောတွေနဲ့ စွတ်စိုတဲ့ဒေသတွေရဲ့ပတ် ဝန်းကျင်အခြေအနေကိုပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရာမှာ အရေးကြီးတဲ့နေရာကနေပါဝင်ပါတယ်။ မြစ်၊ချောင်းတွေဟာ ကမ္ဘာမြေကြီးကို တစ်ထောင့်တစ်နေရာကနေ အကျိုးပြုနေတာပါ။ ကျွန်တော်တို့ မြန်မာနိုင်ငံမှာဆိုရင်တော့ ဧရာဝတီမြစ်ဟာ မရှိမဖြစ် အရေးပါတယ်ဆိုတာ အားလုံးသိပြီးဖြစ်မှာပါ။ ဒီနေရာမှာ ဖော်ပြပေးချင်တာကတော့ ကမ္ဘာပေါ်ကအရေးပါဆုံးသောမြစ်တွေရဲ့ အကြောင်းပဲဖြစ်ပါတယ်။

(၁၀) Sepik River

ဒီမြစ်ဟာပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိ ကျွန်းစုနိုင်ငံဖြစ်တဲ့ New Guinea နိုင်ငံရဲ့ အရှည်လျား ဆုံးသောမြစ်ဖြစ်ပါတယ်။ Sepik မြစ်ဟာ နယူးဂီနီနိုင်ငံရဲ့ အလယ်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသမှာရှိတဲ့ Emanuel တောင်တန်းတွေမှ စတင်မြစ်ဖျားခံပါတယ်။ အမေဇုံမြစ်ကဲ့သို့ မြွေပုံသဏ္ဍာန်ရှိကာ Bismarck ပင်လယ်အတွင်းသို့စီးဝင်ပါတယ်။ အခြားမြစ်ကြီးတွေ နဲ့မတူတာကတော့ Sepik Riverမှာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဖြစ်ထွန်းခြင်းတော့ မရှိပဲ ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာထဲကို တစ်ဖြောင့်တည်းစီးဝင်တာပါ။ ဒီမြစ်ဟာ မိုင်(၇၀၀)လောက် ရှည်လျားပြီး ရေသတ္တဝါတွေ အနှောက်အယှက်ကင်းကင်းနဲ့ ရှင်သန်နေထိုင်နိုင်တဲ့ ကမ္ဘာ့နောက်ဆုံးသော မြစ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းကိုခံထားရတာပါ။

(၉) Mississippi River

Mississippi မြစ်ကိုတော့ မြောက်အမေရိကတိုက်မှာရှိတဲ့ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရဲ့ အကြီးဆုံးသော မြစ်အဖြစ်သတ်မှတ်ခြင်းခံခဲ့ရပြီး ဒီမြစ်ဟာ ၂၃၂၀ မိုင်ရှည်လျားပါ တယ်။ ဒီမြစ်ဟာ Itasca ရေကန်မှစတင်မြစ်ဖျားခံလာပြီး မက္ကဆီကိုပင်လယ်ကွေ့ထဲ ကိုစီးဆင်းပါတယ်။ ၁၈၂ဝခုနှစ်လောက်ကတည်းက Mississippiမြစ်ထဲမှာ အဲဒီခေတ်က လူသိများထင်ရှားတဲ့ ရေနွေးငွေ့ အင်ဂျင်သုံး သဘောၤတွေ ခုတ်မောင်းပြေးဆွဲနေခဲ့တာပါ။ ဒီသဘောၤတွေဟာ ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းသုံးသစ်တွေ၊ အစားအစာတွေ၊ ဝါ၊ ချည်ထည် အပ်ထည်တွေကို သယ်ဆောင်ပြီး အမေရိကန်နိုင်ငံရဲ့ ကုန်စည်စီးဆင်းရေးကဏ္ဍ မှာအရေးပါဆုံးသော ပင်မအရင်းအမြစ်ဖြစ်လာခဲ့တာပါ။ ၁၈၈၀ နောက်ပိုင်းမှာတော့ မီးရထားလမ်းကြောင်းတွေပေါ်ပေါက်လာတာကြောင့် ရေနွေးငွေ့သင်္ဘောတွေရဲ့ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကဏ္ဍဟာ တဖြည်းဖြည်းမှေးမှိန်လာခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့လည်း ၁၉၂ဝခုနှစ် လောက်အထိ တော့ ရေနွေးငွေ့သင်္ဘောတွေဟာ Mississippi မြစ်ထဲမှာ မြင်ခဲ့ရပါသေး တယ်။ ယနေ့ခေတ်အထိလည်း Delta Queen ကဲ့သို့သော ရေနွေးငွေ့သဘောၤအနည်းငယ်ကို အမှတ်တရ အထိန်းအမှတ်အနေနဲ့ Mississippi မြစ်အတွင်း သယ်ယူ ပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းတွေမှာ ထည့်သွင်းအသုံးပြုလျက် ရှိနေသေးတာပါ။

(၈) Volga River

ဥရောပတိုက်မှာရှိတဲ့၊ ရုရှားနိုင်ငံအတွက် ဒီမြစ်ဟာအရှည်လျားဆုံးနဲ့ အရေးပါဆုံးသော မြစ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းခံထားရတာပါ။ ရုရှားနိုင်ငံရဲ့အကြီးဆုံးမြို့ (၂၀)ရှိတဲ့အနက် မြို့တော် မော်စကိုအပါအဝင် အခြားမြို့ကြီး (၁၁)မြို့ဟာ Volga မြစ်ဝှမ်း အတွင်းတည်ရှိနေတာပါ။ Volga Riverမြစ်ဟာမော်စကိုမြို့ရဲ့ အနောက်မြောက်ဘက်ပိုင်း မှာရှိတဲ့ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် (၇၄၀)ပေမြင့်တဲ့ Valday တောင်ကုန်းဒေသက နေစတင်မြစ်ဖျားခံလာပြီး နောက်ထပ်(၂၂၆၆)မိုင် ခရီးသွားကာ Caspian ပင်လယ်ထဲကို စီးဝင်ပါတယ်။ ဒီမြစ်ဟာ နှစ်စဉ် (၃)လလောက်ရေခဲတဲ့အခြေအနေဖြစ်ပေါ်နေတာတောင် ရုရှားနိုင်ငံရဲ့ပြည်တွင်းကုန်စည်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကဏ္ဍမှာ အရေးကြီးတဲ့ နေရာမှာပါဝင်နေပါတယ်။ ကမ္ဘာပေါ်က အကြီးဆုံးသော ရေလှောင်ကန်များကို ဗော်လ်ဂါမြစ် တလျှောက်တွင် တွေ့နိုင်ပါတယ်။ ဗော်လ်ဂါမြစ်ဟာ ရုရှားယဉ်ကျေးမှုတွင် ပြယုဂ်တစ်ခု အဖြစ် တည်ရှိပြီး ရုရှားစာပေနှင့် ဒဏ္ဍာရီများတွင် မိခင်ဗော်လ်ဂါ ဟု ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိကြပါတယ်။

(၇) Zambezi River

Zambeziမြစ်ဟာ ၁၆၀ဝမိုင် အရှည်ရှိပြီး အာဖရိကတိုက်ရဲ့ စတုတ္ထမြောက် အရှည်ဆုံးမြစ်ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီမြစ်ဟာ ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံရဲ့ အနောက်မြောက်ဘက်က ရွံနွံထူထပ်တဲ့ စိမ့်ဒေသတစ်ခုဖြစ်တဲ့ ဇမ်ဘီယာအမျိုးသားသစ်တော ကနေစတင်မြစ်ဖျားခံလာပြီး အန်ဂိုလာနိုင်ငံ၊ ဘော့ဝါနာနိုင်ငံ၊ နမ်ဘီးယားန်ိုင်ငံ၊ ဇင်ဘာ တွေနိုင်ငံ၊ တွေကိုဖြတ်သန်းစီးဆင်းပြီး ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံရဲ့ Mozambique ကျွန်းစုကနေ အိန္ဒိယ သမုဒ္ဒရာထဲကိုစီးဝင်ပါတယ်။ ဇမ်ဗီဇီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသဟာ စတုရန်းမိုင် ၂၅ဝဝ ခန့်ကျယ်ဝန်းပါတယ်။ ဒီမြစ်ဟာ အထက်ပိုင်းတွင် ညီညာသော ကုန်းမြေပြင်ကို ဖြတ်သန်းလာ၍၊ ဝိတိုရိယရေတံခွန်မှာတော့ မြေနိမ့်သို့ စီးဆင်းလေသည်။ ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံမှာတည်ရှိတဲ့ ဝိတိုရိယရေတံခွန်ဟာ ကမ္ဘာပေါ်မှာအံ့ဩစရာအကောင်းဆုံးရေတံခွန်(၁၀)ခုစာရင်းမှာ ပါဝင်ပါတယ်။ ဇမ်ဗီဇီမြစ်မှာ နှစ်စဉ်ရေလွှမ်းမိုးခြင်းကြောင့် မြစ်ကမ်းနှစ်ဘက်တို့တွင် ရွံ့ညွန်များဖုံးလွှမ်းမိုးပြီး မြေဩဇာကောင်းမွန်ပါတယ်။

(၆) Mekhong River

ကမ္ဘာပေါ်မှာ (၁၂)ခုမြောက် အရှည်ဆုံး ၊ အာရှမှာ ၇ခုမြောက်အရှည်ဆုံး ဖြစ်တဲ့ မဲခေါင်မြစ်ဟာ အာရှတိုက်မှာတည်ရှိပြီး (၂၇၀၃)မိုင်ရှည်လျားပါတယ်။ ဒီမြစ်ဟာ တရုတ်နိုင်ငံ၊ ချင်ဟိုင်းပြည်နယ်မှာရှိတဲ့ တိဗတ်ကုန်းပြင်မြင့်ကနေစတင်စီးဆင်းပြီး တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ လာအိုနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ မြန်မာနိုင်ငံ၊ ကမ္ဘောဒီးယား နှင့် ဗီယက်နမ်န်ိုင်ငံတို့ကိုဖြတ်လျက် တောင်တရုတ်ပင်လယ်အတွင်းကို စီးပါတယ်။ မဲခေါင်မြစ်ရဲ့ ရာသီအလိုက် ပြင်းထန်တဲ့ရေစီးကြောင်းပြောင်းလဲမှုနဲ့ ရေစီးသန်တဲ့ ရေတံခွန်တွေ အများအပြားရှိမှုတို့ကြောင့် မဲခေါင်မြစ်ဟာ လှေ၊ သင်္ဘောများ သွားလာရန် ခက်ခဲပါတယ်။ တန်ဖိုးရှိ ရေအောက်သယံဇာတတွေဖြစ်တဲ့ အပင်မျိုးစိတ်၊ တိရိစ္ဆာန်မျိုးစိတ် ပေါများကြွယ်ဝမှုမှာ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းထက်ပို များတာဆိုလို့ တောင်အမေရိက တိုက်ကအမေဇုံမြစ်တစ်မြစ်သာ ရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် မဲခေါင်လင်းပိုင် အပါအဝင် အခြားများစွာသော ရေနေသတ္တဝါအများစုဟာ မွေးဖွားချိန်ကစပြီး အဆင့်ဆင့်ကြီးထွားလာတဲ့ အထိ မဲခေါင်မြစ်တစ်လျောတ်မှာ အန္တရာယ်ကင်းကင်းနဲ့ ရှင်သန်နေထိုင်နိုင်ကြ တာပါ။

(၅) Ganges

Ganges မြစ်(သို့) မြတ်ဗုဒ္ဓရဲ့ဖြစ်စဉ်တွေမှာ ပါဝင်လေ့ရှိတဲ့ ဂင်္ဂါမြစ်ဟာ အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ အရှေဘက် Himalayas တောင်တန်းတွေက အမြင့်ပေ ၁၀၄၀၀ကျော်ရှိတဲ့ဒေသကနေစတင်ပြီး ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံမှာရှိတဲ့ Sudernanban မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသအထိ စီးဆင်းကာ sagar ကျွန်းစုနားကနေ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ထဲကို စီးဝင်တာပါ။ ဟိန္ဒူဘာသာဝင်တွေအတွက် ဒီမြစ်ဟာ သူတို့ရဲ့နတ်ဘုရား Ganga ရဲ့အမှတ်အသားအဖြစ်လေးလေးစားစား သတ်မှတ်ထားကြ တာပါ။ အရှည်အားဖြင့်တော့ မိုင်ပေါင်း ၁၆၅၀ ရှည်လျားပါတယ်။ သမိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်တွေအရတော့ ရှေးခေတ်ကထင်ရှားခဲ့တဲ့ အိန္ဒိယအင်ပါယာတွေရဲ့ မြို့တော်တွေဟာ ဒီဂဂါၤမြစ်ရဲ့ကမ်းနဖူး မှာတည်ထားခဲ့တယ်လို့ ဖော်ပြကြပါတယ်။ မြန်မာကလေးငယ်တွေရဲ့ အိပ်ရာဝင်ပုံပြင်တွေထဲမှာ အသုံးများဆုံးဖြစ်ခဲ့တဲ့ ဗာရာဏသီမြို့တော်ဟာလည်း ဂင်္ဂါမြစ်ရဲ့ကမ်းနဖူးမှာသာ တည်ရှိခဲ့တာဖြစ်ပြီး ဟိန္ဒူတွေ ရဲ့သမိုင်းမှာလည်း ဒီမြို့တော်ဟာ အရေးပါတဲ့နေရာမှာပါဝင်နေတာပါ။ ဒါအပြင် ပါတလိပုတ်ဟု တွင်ခဲ့တဲ့ ပတ္တနာမြို့နှင့် ကွန်ပိုမြို့ကြီးများလည်း ဒီမြစ်ကမ်းဘေးမှာပဲ ရှိနေပါတယ်။ ဟိန္ဒူလူမျိုးတွေရဲ့ အယူအရတော့ ဂင်္ဂါမြစ်ရေနဲ့ရေချိုးခဲ့ဖူးခြင်းမရှိရင်တော့ ဘဝဟာမပြည့်စုံဘူးလို့ခံယူထား ကြတာပါ။ ဒါအပြင် သူတို့မျိုးနွယ်တွေ သေဆုံးသွားတဲ့အခါ မီးသဂြိုလ်ပြီး ကျန်ခဲ့တဲ့ ပြာတွေကို ဒီမြစ်ထဲကို ကြဲဖြန့်ပြီး ဆုတောင်းမေတ္တာပို့သလေ့ရှိကြတာပါ။ ဒါကြောင့်ဟိန္ဒူ မျိုးနွယ်စု အများအပြားနေထိုင်တဲ့ အိန္ဒိယနိုင်ငံအတွက် ဂဂါၤမြစ်ဟာ အလွန်အရေးပါတဲ့ ကဏ္ဍကနေ ပါဝင်လာတာပါ။ ဂင်္ဂါမြစ်နှင့် လက်တက်များဟာ မိုးတွင်းမှာ ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို ရေလွှမ်းမိုးလျက် နုန်းမြေများကို တင်စေသဖြင့် ထိုအရပ်များ၌ မြေဩဇာ အလွန်ထက်သန် ကောင်းမွန်ပြီးလျှင် သန်းပေါင်းများစွာသော လူတို့၏ နေထိုင်စားသောက်မှုကို လွယ်ကူစေပါတယ်။
(၄) Danube

Danube(Donau)မြစ်ဟာ ဥရောပတိုက်အတွက် အလွန်အရေးပါတဲ့မြစ်ဖြစ်တဲ့အပြင် Volgaမြစ်ပြီးရင်ဒုတိယမြောတ် အရှည်ဆုံးမြစ်ဖြစ်ပါတယ်။ Danubeမြစ်ဟာ ကမ္ဘာသမိုင်းမှာအချိန်အကြာကြီးရပ်တည်လာခဲ့တဲ့ရောမအင်ပါယာရဲ့နယ်နိမိတ်အဆုံး သတ်မျဉ်းလည်းဖြစ်ပါတယ်လို့သမိုင်းပညာရှင်တွေကယူဆကြတာပါ။ယခုအချိန်မှာ တော့Danubeမြစ်ဟာဥရောပ(၁၀)နိုင်ငံရဲ့နယ်နိမိတ်မျဉ်းအမှတ်အသားအဖြစ်တည်ရှိနေတာပါ။ဒီမြစ်ဟာဂျာမနီနိုင်ငံ Black Forestကနေစတင်စီးဆင်းပြီး အရှေဘက်စူးစူး (၁၇၇၁)မိုင်အထိစီးဆင်းပြီးဩစတီးယား၊ဆလိုဗက်ကီးယား၊ဟန်ဂေရီ၊ခရိုအေးရှား၊ဆားဘီးယား၊ရိုမေနီးယား၊ဘူဂေးရီးယား၊မော်ဒိုဗာ၊ယူကရိန်းနိုင်ငံတွေရဲ့နယ်နိမိတ်မျဉ်းတွေကိုဖြတ်သန်းစီးဆင်းကာပင်လယ်နက်(BlackSea)ထဲကိုစီးဆင်းပါတယ်။ ၁၉၉၂ခုနှစ်မှာတော့ဂျာမနီနိုင်ငံကRhine.Main.Danube(or)Europaတူးမြောင်းကို ဆောက်လုပ်ပြီးသွားချိန်မှာတော့ Black Sea ကနေ မြောက်ဘက်ပင် လယ်မှာရှိတဲ့ နယ်သာလန်နိုင်ငံ ရိုသာဟန် မြို့အထိသွားရောက်နိုင်တဲ့ ဥရောပ ရေကြောင်းဆက်သွယ်သွားလာရေး လမ်းကြောင်းမှာ အရေးပါတဲ့နေရာကနေ ပါဝင်နေတာပါ။

(၃) Yangtze River

တရုတ်နိုင်ငံအတွင်း မှာပဲစီးဆင်းတဲ့ Yangtze မြစ်ဟာ ကမ္ဘာရဲ့တတိယမြောက် အရှည်ဆုံးမြစ်ဖြစ်ပြီး (၃၉၅၀)မိုင်ရှည်လျားပါတယ်။ အာရှတိုက်မှာတော့အရှည်ဆုံး မြစ်ဖြစ်ပြီး တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်ရဲ့ အရှေဘက်ပိုင်း Jari တောင်ကြားကနေ စတင်မြစ်ဖျားခံပြီး ယင်းမြစ်ကို အခြေပြုတည်ဆောက်ထားတဲ့ ရေအားလျှပ်စစ်ဓာက်ခွဲရုံတွေကို ကျော်ဖြတ်ကာ တရုတ်အရှေ့ပိုင်းပင်လယ်ထဲကို စီးဝင်ပါတယ်။ ဒီမြစ်ကို အခြေပြုတည်ဆောက်ထားတဲ့ ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံ(၃)ရုံရှိပြီး ဒီစက်ရုံတွေဟာ ကမ္ဘာပေါ်မှာအားကြီးဆုံး ရေအားလျှပ်စစ်စွမ်းအင်ထုတ်ပေးနိုင်တဲ့ နေရာတွေဖြစ်ပါတယ်။ ဒီမြစ်ရဲ့စီးဆင်းနေတဲ့ဧရိယာဟာ တရုတ်နိုင်ငံစုစုပေါင်းရဲ့ ငါးပုံတစ်ပုံ အထိပါဝင်နေပါတယ်။ ဒါအပြင်တရုတ်နိုင်ငံလူဦးရေရဲ့ သုံးပုံတစ်ပုံဟာ ဒီမြစ်ဝှမ်း အနီးမှာနေထိုင်ကြတာပါ။ တရုတ်လူမျိုးတွေကတော့ ဒီမြစ်ကို ချန်ကျန်း (ရှည်လျားသောမြစ်) လို့ခေါ်ကြပါတယ်။ ယန်ဆီမြစ် နဲ့ တကွ ၎င်း၏ မြစ်လက်တက်များတို့ ဖြတ်သန်းစီးဆင်း သော မြစ်ဝှမ်းဒေသမှာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၇ဝဝဝဝဝ နီးပါး မျှ ရှိပါတယ်။ Yangtze မြစ်ဟာ ကမ္ဘာပေါ်မှာ ရေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းအများဆုံးမြစ်ဖြစ်ပြီး တရုတ်နိုင်ငံရဲ့ ဒေသတွင်းကုန်စည်ပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းတွေမှာ အလွန်အရေးပါပါတယ်။  ဒါ့အပြင် Yangtze မြစ်ဟာ တရုတ်နိုင်ငံရဲ့ယဉ်ကျေးမှု အနုပညာ၊ သမိုင်း အမွေအနှစ် နဲ့ စီးပွားရေးကဏ္ဍတွေမှာ အရေးပါတဲ့နေရာမှာ ပါဝင်နေပါသေးတယ်။ ယန်ဆီမြစ်တစ်လျှောက်ရှိ ထင်ရှားသောမြို့များမှာ ရှန်ဟိုင်းမြို့၊ နန်းကင်းမြို့၊ ကျူကျန်မြို့၊ အန်ကင်းမြို့၊ ဟန်ကောင်မြို့၊ ဝူချန်မြို့၊ အီချန်မြို့နှင့် ချုန်ကင်းမြို့များ ဖြစ်ကြပါတယ်။

(၂) Nile

ကမ္ဘာပေါ်မှာ အရှည်လျားဆုံးသော မြစ်ဖြစ်တဲ့ Nile မြစ်ဟာ အာဖရိကတိုက်အရှေပိုင်း ကနေ Mediterranean ပင်လယ်ထဲကိုစီးဝင်တာပါ။ ဒီမြစ်ဟာမိုင်ပေါင်း (၄၂၅၈)မိုင်အ ရှည်ရှိပြီး Blue Nile နဲ့ White Nile အမည်ရတဲ့ မြစ်ခွဲနှစ်ခုကနေ ပူးပေါင်းစီးဆင်းမှုကနေဖြစ်ပေါ်လာတာပါ။ Blue Nile အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံမှာရှိတဲ့ Tana ရေကန်မှစတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းပြီး White Nile ကတော့ အာဖရိကတိုက်အ လယ်ပိုင်းဒေသမှာရှိတဲ့ Great ရေကန်တွေကနေမြစ်ဖျားခံစီးဆင်းလာတာပါ။ သမိုင်းဆရာတွေရဲ့အဆိုအရတော့ Nile မြစ်ဟာ ကမ္ဘာ့စဦးယဉ်ကျေးမှုလို့ဆိုရမယ့် အီဂျစ်နိုင်ငံရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာရပ်တွေ ပေါက်ပွား ရှင်သန်ရာမှာ မရှိမဖြစ်အရေးပါတဲ့နေရာကနေပါဝင်တယ်လို့ဆိုကြပါတယ်။ Nile မြစ်ရေနှစ်စဉ်လွှမ်းမိုးခြင်းခံရတဲ့ဒေသတွေရဲ့ မြေဟာ ဒီမြစ်ကပို့ချတဲ့အနည်တွေ ကြောင့်မြေဩဇာကောင်းမွန်လာပြီး ဂျုံ အပါအဝင် ကောက်ပဲသီးနှံများ အများအပြား ကိုစိုက်ပျိုးအောင်မြင်န်ိုင်ပါတယ်။ ရှေးခေတ် အီဂျစ်တွေကတော့ Nileမြစ်ဟာသူတို့ လူမျိုးရဲ့ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုမှာ အရေးပါတဲ့မြစ်အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့ကြပါတယ်။အီဂျစ် နိုင်ငံကို အုပ်စိုးခဲ့တဲ့ ဖာရိုးဘုရင်တွေကတော့ Nile မြစ်ရဲ့နှစ်စဉ်ရေလွှမ်းမိုးမှုတွေကို အဓိက ချုပ်ကိုင်ဖန်တီးနေသူက သူတို့ရဲ့ နတ်ဘုရားအဖြစ်ယုံကြည်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြတဲ့ Hapy နတ်ဘုရားဖြစ်တယ်လို့ သမိုင်းတစ်လျောတ် ယူဆလက်ခံလာခဲ့ကြတာပါ။
(ဘရာဇီး သိပ္ပံပညာရှင်တစ်စုရဲ့ တိုင်းတာချက်အရ အမေဇုန်ဟာ နိုင်းမြစ်ထက် မိုင်အနည်းငယ်ပိုရှည်တယ်လို့ သိရပေမယ့် တချို့ကသာလက်ခံပြီး ပညာရှင်အများစုကတော့ ဒါကို လက်မခံကြပါဘူး။ Wikipedia မှာတော့ အမေဇုန်မြစ်ကို အရှည်ဆုံးအဖြစ်ဖော်ပြထားပါတယ်)

(၁) Amazon River

တောင်အမေရိကတိုက်မှာရှိတဲ့ Amazon မြစ်ဟာ (၄၁၃၂)မိုင် ရှည်လျားပြီး ကမ္ဘာဒုတိယမြောက်အရှည်ဆုံးမြစ်ဖြစ်ပြီး ထုထည်အရဆိုရင်တော့ကမ္ဘာပေါ်မှာအကြီးဆုံးမြစ်ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီမြစ်မှာရှိတဲ့ရေသယံဇာတအရင်းအမြစ်တွေဟာ ကမ္ဘာပေါ်မှာရှိတဲ့ မြစ်တွေအားလုံးထက် သာလွန်နေပါတယ်။ ဒါအပြင် ကမ္ဘာပေါ်မှာရှိတဲ့ ရေချိုသယံဇာတရဲ့ ငါးပုံတစ်ပုံဟာ ဒီမြစ်ထဲမှာစီးဆင်းနေတာပါ။ အမေဇုံမြစ်ဟာမာရာနွန်မြစ်နှင့် အူးကာယားလီမြစ် တို့ ပေါင်းဆုံရာမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်ပြီး သူရဲ့မြစ်ခွဲတွေဟာ ဘိုလစ်ဗီးယား၊ ပီရူး၊ ဗင်နီဇွဲလား၊ ဘရာဇီး အီကွေဒေါနိုင်ငံတွေကိုဖြတ်သန်းစီးဆင်းပြီး နောက်ဆုံးမှာတော့ အတ္တလနိတ်သမုဒ္ဒ ရာထဲကိုစီးဝင်တာပါ။  အမေဇုံမြစ်ထဲမှာငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၃၀၀၀ ကျော်ခန့်ရှိပြီး အခြား မျိုးစိတ်တွေလည်းကျန်ရှိနိုင်သေးတဲ့အတွက် စူးစမ်းရှာဖွေမှုတွေပြုလုပ်လျက်ရှိနေတုန်းပါပဲ။ Orinoco မြစ်ဟာ အမေဇုံမြစ်ရဲ့မူလ မြစ်ခွဲတစ်ခုဖြစ်ျ္ပီး အမေဇုံလင်းပိုင်တွေအတွက် ကျယ်ပြန့်တဲ့ ကျင်လည်ကျက်စားစရာနေရာဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလင်းပိုင်တွေဟာ ၈.၅ပေ လောက်အထိခုန်နိုင်ကြပါတယ်။ အမေဇုံမြစ်ရဲ့အထက်ပိုင်း မိုင် ၂၅၀၀ လောက်ကိုသွား ရင်တော့ Bull Shark အမျိုးအစား ငါးမန်းတွေကို မှတ်တမ်းတင်နိုင်မှာပါ။ နာမည်ဆိုးနဲ့ ကျော်ကြားတဲ့ Piranha (သတ္တဝါများကိုအရှင်လတ်လတ်ဝိုင်းအုံကိုတ်ဖြတ်တတ်တဲ့အ သားစား ငါးအသေးမျိုး)များလည်း အမေဇုံမြစ်ထဲမှာတွေ့ရတတ်ပြီး ဒီငါးတွေကလည်း မျိုးစိတ်များစွာရှိပြီး အနည်းငယ်သောမျိုးစိတ်တွေကသာ လူတွေကို အန္တရာယ်ပေးလေ့ ရှိတာပါ။ အမေဇုံဟုခေါ်သော စစ်တိုက်ကောင်းလှသူ သူရဲကောင်းအမျိုးသမီးများကို အစွဲပြု၍ အမျိုးသမီးစစ်သည်ကောင်းများထွက်ပေါ်ရာဒေသဖြစ်သော ထိုမြစ်ဝှမ်းကို အမေဇုံမြစ်ဝှမ်းဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာပေါ်က လူသားတို့အတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်တဲ့ အောက်ဆီဂျင်စုစုပေါင်းရဲ့ ၂၀%ကို ထုတ်လွှတ်ပေးရာ အမေဇုန်မိုးသစ်တောကြီးရှိတဲ့ အမေဇုန်မြစ်ဟာ ကမ္ဘာကြီးရဲ့ အရေးပါဆုံးမြစ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရပါတယ်။
သုတဇုန်

Leave a Reply