ေရာမကို သုံးႀကိမ္ေအာင္ႏုိင္ခဲ့သူ (သုိ႔) လူရုိင္းဆန္တဲ့ ဟန္းလူမ်ဳိးေခါင္းေဆာင္ အက္တီးလ

Posted on

မူရင္းေရးသားသူ – Mandai (@Mandaiblog)

အက္တီးလ (Attila, 406 – 453 AD)
ဟန္းလူမ်ဳိးေခါင္းေဆာင္

အက္တီးလ (Attila) သည္ ေရာမအင္ပါယာ (Roman Empire) ကို ႀကိမ္ဖန္မ်ားစြာ က်ဴးေက်ာ္တိုက္ခိုက္ခဲ့ေသာ ဟန္ (Huns) လူမ်ိဳးတို႔၏ ဘုရင္ျဖစ္သည္။ အစ္ကိုျဖစ္သူ ဘလီးဓ (Bleda) ႏွင့္တဲြလ်က္ ခရစ္ႏွစ္ ၄၃၄ မွ ၄၄၅ အထိ၊ ဘလီးဓ ေသဆံုးၿပီးေနာက္ ၄၅၃ ခုႏွစ္အထိ ဟန္လူမ်ိဳးတို႔အား ေခါင္းေဆာင္အုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့သည္။ ေရာမအင္ပါယာႏွင့္ စစ္ၿပိဳင္ခဲ့ေသာ ဘာေဘးရီးယန္း (Barbarian, ျပည္ပသား/ လူ႐ိုင္း) ေခါင္းေဆာင္မ်ားအနက္ အထင္႐ွားဆံုးလည္း ျဖစ္၍ ေဘာ္လကန္ (Balken) ျမစ္ဝွမ္း ေတာင္ပိုင္းေဒသမ်ား၊ ဂရိ (Greek)၊ ေဂါလ္ (Gaul, ယခုေခတ္ ျပင္သစ္၊ ဂ်ာမနီ၊ နယ္သာလန္၊ ဆြစ္ဇာလန္၊ ဘယ္လ္ဂ်ီယန္ႏွင့္ အီတလီကြၽန္းဆြယ္ေျမာက္ပိုင္းေဒသတို႔ ပါဝင္ေသာ ေဒသႀကီး) ႏွင့္ အီတလီ (Italy) ႏိုင္ငံေဒသမ်ားကို က်ဴးေက်ာ္ဝင္ေရာက္ တိုက္ခိုက္ခဲ့သူလည္း ျဖစ္သည္။

လက္တင္ခရစ္ယာန္စာေပတြင္ အျပစ္သားတို႔ထံ ဘုရားသခင္အလိုအရ ကပ္ႀကီးသံုးပါးဆိုက္ေရာက္ေစေသာသူ (Scourge of God) ဟု အဓိပၸါယ္ရသည့္ ဖလက္ဂ်ယ္လမ္ေဒး (Flagellum Dei) အျဖစ္ ေခၚတြင္သည္။ အလယ္ေခတ္ ဂ်ာမန္စာေပတြင္ အထင္႐ွားဆံုးျဖစ္ေသာ နစ္ဘလြန္ဂင္လစ္ (Nibelungenlied) လကၤာ႐ွည္ႀကီးတြင္ အက္တီးလ၏အမည္ကို အက္တ္ဇီးလ္ (Etzel) ဟု ေဖာ္ျပ၍ အိုက္စ္လန္ေ႐ွးေဟာင္းဝတၳဳစာေပ (Icelandic Sagas) မ်ား၌ အက္တ္လီ (Atli) ဟု ေဖာ္ျပၾကသည္။

ဟန္လူမ်ိဳးမ်ား၏ ဇာစ္ျမစ္ကို တိတိက်က်မသိရပါ။ တ႐ုတ္ျပည္ေျမာက္ပိုင္းကို မၾကာခဏဒုကၡေပးခဲ့ေသာ ႐ွဳန္းႏူ (Xiongnu) လူမ်ိဳးမ်ား၏ အဆက္အႏြယ္ျဖစ္သည္ဟုသာ မွန္းဆရသည္။ (တ႐ုတ္ဧကရာဇ္ ႐ွီဟြမ္တီ, Shihuangdi, သည္ ႐ွဳန္းႏူတို႔၏အႏၱရာယ္ကို ေၾကာက္႐ြံ႕သျဖင့္ မဟာတံတိုင္းႀကီးကို တည္ေဆာက္ေစခဲ့ျခင္းျဖစ္၏။) ေဗာ္လဂါ (Volga) ျမစ္ဝွမ္းအေ႐ွ႕ဘက္မွ ေအဒီ ၃၇၀ ေလာက္တြင္ ဥေရာပတိုက္ဘက္သို႔ ေ႐ႊ႕ေျပာင္းလာၾကသည္ဟု ယူဆရသည္။

ၿမိဳ႕႐ြာတည္ေထာင္၍ အတည္တက်ေနသည္မ႐ွိဘဲ ေရၾကည္ရာျမက္ႏုရာ လွည့္လည္သြားလာေနတတ္သည့္လူမ်ိဳးစု (Nomadic Tribe) တစ္ခုျဖစ္ၿပီး ထိုသို႔ေသာလူမ်ိဳးစုတို႔ထံုးစံအတိုင္း အလြန္ရက္စက္ၾကမ္းၾကဳတ္၍ ေလးျမွား၊ လွံတံႏွင့္ျမင္းကို အဓိကစစ္အင္အားအျဖစ္ အသံုးျပဳၾကသည္။ စာေပအေရးအသားတတ္ေျမာက္ျခင္းလည္းမ႐ွိသျဖင့္ ၎တို႔ရာဇဝင္ႏွင့္ပတ္သက္၍ အမွတ္အသားခ်န္ရစ္ထားႏိုင္ျခင္း မ႐ွိပါ။ ေခတ္ၿပိဳင္ျဖစ္ေသာ ေရာမႏွင့္ ပါ႐ွားတို႔၏မွတ္တမ္းမ်ားအရသာ ၎တို႔အေၾကာင္းကို သိရျခင္း ျဖစ္ပါသည္။

အက္တီးလႏွင့္ ဘလီးဓတို႔ ေခါင္းေဆာင္ျဖစ္လာခ်ိန္၌ ဟန္လူမ်ိဳးမ်ားမွာ ဗန္ဒဲလ္ (Vandals)၊ အလန္ (Alans)၊ ဆူဘီ (Suebi)၊ ဘာဂန္ဒီယမ္ (Burgundians) လူမ်ိဳးမ်ားကို ႏွိမ္နင္း၍ အဲလ္ပ္စ္ (Alps) ေတာင္တန္းမ်ားမွသည္ အေနာက္ဘက္တြင္ ဘဲလ္တစ္ပင္လယ္ (Baltic Sea)၊ အေ႐ွ႕ဘက္တြင္ ကက္စ္ပီယန္ပင္လယ္ (Caspian Sea) အနီးအထိ အင္ပါယာခ်ဲ႕ထြင္ၿပီး ျဖစ္၏။ ဟန္တို႔ႏွင့္ စစ္တိုက္ရသျဖင့္လည္းေကာင္း၊ ၎တို႔ကို ေၾကာက္႐ြ႕ံသျဖင့္ တိုးဝင္လာေသာ လူမ်ိဳးစုမ်ားစြာတို႔ေၾကာင့္လည္းေကာင္း ေရာမအင္ပါယာႏွစ္ခုလံုး အင္အားခ်ိနဲ႔၍ ေနာက္ဆံုးတြင္ အေနာက္ေရာမအင္ပါယာ ၿပိဳကဲြပ်က္စီးျခင္းသို႔ ဆိုက္ေရာက္ခဲ့ရသည္။

ေရာမအင္ပါယာမွာ ေအဒီ ၃၉၅ ခုႏွစ္ကပင္ အေ႐ွ႕ႏွင့္အေနာက္ ႏွစ္ျခမ္းကဲြခဲ့ၿပီးျဖစ္၍ အေနာက္အင္ပါယာမွာ ေရဗန္နာ (Ravenna)၊ အေ႐ွ႕အင္ပါယာမွာ ကြန္စတန္တီႏိုပယ္ (Constantinople, ယခု တူရကီႏိုင္ငံ၊ အစၥတန္ဘူလ္ၿမိဳ႕) တို႔တြင္ အသီးသီးအေျခစိုက္လ်က္႐ွိၾကသည္။ ထိုအခ်ိန္က အေ႐ွ႕ေရာမအင္ပါယာ၏ ဧကရာဇ္မွာ ဒုတိယေျမာက္ သီယိုဒိုဆီးယပ္စ္ (Theodosius II) ျဖစ္သည္။ ၎တို႔၏ ရန္ကိုစိုး႐ြ႔ံသျဖင့္ ေရာမတို႔က ၿငိမ္းခ်မ္းေရးရယူၾကရန္ ကမ္းလွမ္းလာရခ်ိန္မွစတင္ကာ ညီအစ္ကိုႏွစ္ဦးမွာ နာမည္ဂုဏ္သတင္းေက်ာ္ၾကားလာသည္။ ယခင္ေခါင္းေဆာင္မ်ားလက္ထက္က ႏွစ္စဥ္ရၿမဲျဖစ္သည့္ပမာဏကို ႏွစ္ဆတိုး၍ တစ္ႏွစ္လွ်င္ ေ႐ႊအေလးခ်ိန္ ေပါင္ ၇၀၀ (၃၀၀ ကီလိုဂရမ္) ေရာမတို႔က ဟန္တို႔အား ေပးရမည္ဟု သေဘာတူညီခဲ့ၾကသည္။

ေအဒီ ၄၄၁ ခုႏွစ္တြင္ ေရာမတို႔က ေပးေနက်ေ႐ႊေပးရန္ ပ်က္ကြက္သျဖင့္ အက္တီးလဦးေဆာင္ကာ အေ႐ွ႕ေရာမအင္ပါယာသို႔ အလံုးအရင္းျဖင့္ ဝင္ေရာက္ထိုးစစ္ဆင္သည္။ ဆင္ဂ်ီဒူနမ္ၿမိဳ႕ ( Singidunum, ယခု ဆာဘီယားႏိုင္ငံၿမိဳ႕ေတာ္ ဘဲလ္ဂရိတ္, Belgrade) အပါအဝင္ ဒင္ညဳ (Danube) ျမစ္ အေ႐ွ႕ဘက္ကမ္း႐ွိ အေရးပါေသာ ၿမိဳ႕ႀကီးအမ်ားအျပား ဟန္တို႔လက္သို႔က်သည္။ တစ္ႏွစ္ခန္႔အၾကာ ၄၄၂ ခုႏွစ္တြင္ ေရာမတို႔က သေဘာတူညီခ်က္အသစ္ရယူရန္ ေဆြးေႏြးလိုေၾကာင္း၊ စစ္ကို ရပ္ဆိုင္းထားေစလိုေၾကာင္း အက္တီးလထံ ေတာင္းဆိုလာသည္။ ေရာမတို႔ မခုခံႏိုင္မွန္း သိသျဖင့္ စစ္ကိုေခတၱသာရပ္နားၿပီး ေနာက္တစ္ႏွစ္ ၄၄၃ တြင္ ဆက္လက္တိုက္ခိုက္သည္။ ဒင္ညဳျမစ္ေၾကာင္းတစ္ေလွ်ာက္႐ွိ ၿမိဳ႕ႀကီးၿမိဳ႕ငယ္အားလံုး တိုက္ခိုက္ဖ်က္ဆီးၿပီးေနာက္ အင္ပါယာအတြင္းဘက္သို႔လွည့္၍ဝင္ကာ အဓိကၿမိဳ႕ႀကီးႏွစ္ၿမိဳ႕ျဖစ္သည့္ ေနးဆူးစ္ (Naissus, ယခု ဆားဘီးယားႏိုင္ငံ နစ္စ္, Nis ၿမိဳ႕) ႏွင့္ ဆာဒီကာ (Serdica, ယခု ဘူေဂးရီးယားႏိုင္ငံၿမိဳ႕ေတာ္ ဆိုဖီယာ, Sofia) တို႔ကို ဖ်က္ဆီးသည္။

ထို႔ေနာက္ အေ႐ွ႕ေရာမအင္ပါယာ၏ၿမိဳ႕ေတာ္ျဖစ္သည့္ ကြန္စတန္တီႏိုပယ္သို႔ ဦးတည္ခ်ီတက္သည္။ ဖိလစ္ပိုပိုလစ္စ္ (Philippopolis, ယခု ဘူေဂးရီးယားႏိုင္ငံ၊ ပေလာ့ဒိဗ္, Plovdiv) ၿမိဳ႕ကို သိမ္းသည္။ အေ႐ွ႕ေရာမအင္ပါယာ၏စစ္တပ္မ်ားကို အႀကိမ္ႀကိမ္ႏွိမ္နင္း၍ ကြန္စတန္တီႏိုပယ္ၿမိဳ႕ေတာ္ကို ေတာင္ေျမာက္ႏွစ္ဖက္လံုးမွ ဝိုင္းမိသည္။ သို႔ေသာ္ ဟန္တို႔၏ အဓိကအားမွာ ေလးျမွားသာျဖစ္ေသာေၾကာင့္ ၿမိဳ႕ေတာ္၏ ႀကီးမားခိုင္ခံ့သည့္ၿမိဳ႕႐ိုးမ်ားကို မေက်ာ္လႊား၊ မထြင္းေဖာက္ႏိုင္ပါ။ ထို႔ေၾကာင့္ အက္တီးလက ၿမိဳ႕ကို မတိုက္ခိုက္ေစေတာ့ဘဲ ဂယ္လီပိုလီ (Gallipoli) ကြၽန္းဆြယ္ဘက္သို႔ ဆုတ္ခြာသြားသည့္ အင္ပါယာစစ္တပ္မ်ားေနာက္သို႔ လိုက္လံေခ်မွဳန္းသည္။

ေရာမတို႔အေနႏွင့္ ဟန္တို႔အား ယွဥ္ဖက္စစ္ၿပိဳင္ျခင္းမျပဳႏိုင္သည္မွာ သိသာထင္႐ွားေနသျဖင့္ ေတာင္းဆိုသမွ်ေပးပါမည္ဟု စစ္ေျပၿငိမ္းရန္ စကားကမ္းလွမ္းရသည္။ အက္တီးလက ေရာမတို႔ဘက္မွ ပ်က္ကြက္ခဲ့သည့္ႏွစ္မ်ားအတြက္အပါအဝင္ ေလ်ာ္ေၾကးအျဖစ္ စုစုေပါင္း ေ႐ႊအေလးခ်ိန္ ေပါင္ ၆၀၀၀ ေပးရမည္၊ ထို႔ျပင္ ယခင္ကသတ္မွတ္ခ်က္ကို သံုးဆတိုး၍ မျဖစ္ႏိုင္ေသာပမာဏအျဖစ္ ေ႐ႊ ေပါင္ခ်ိန္ ၂၁၀၀ ႏွစ္စဥ္ေပးအပ္ရမည္ဟု ေတာင္းဆိုသည္ကိုလည္း ေရာမတို႔သေဘာတူရသည္။

ေအဒီ ၄၄၅ တြင္ အက္တီးလက အစ္ကိုျဖစ္သူ ဘလီးဓကို လုပ္ႀကံ၍ ဟန္တို႔၏ တစ္ဦးတည္းေသာအ႐ွင္သခင္အျဖစ္ကို ရယူသည္။ စစ္ေၾကာင့္ စီးပြားေရးခြၽတ္ၿခံဳက်ေနသည့္အတြက္ ဟန္တို႔၏ မတန္တဆေတာင္းဆိုမွဳကို မေပးႏိုင္သျဖင့္ ၄၄၇ ခုႏွစ္တြင္ အေ႐ွ႕ေရာမအင္ပါယာသို႔ ထပ္မံက်ဴးေက်ာ္ျပန္သည္။ ေဘာ္လကန္ျမစ္ဝွမ္းတစ္ခုလံုးကို ေခ်မွဳန္း၍ ေတာင္ဘက္သို႔လွည့္ကာ ဂရိႏိုင္ငံေဒသတစ္ေလွ်ာက္ တိုက္ခိုက္ဖ်က္ဆီးသြားသည္မွာ သာမိုပီေလး (Thermopylae, ဘုရင္လီယိုနီဒက္စ္ႏွင့္ စပါတာစစ္သည္တို႔ ပါ႐ွားစစ္တပ္ကို ခုခံခဲ့ရာေတာင္ၾကား) အထိ ျဖစ္သည္။ ထို႔ေနာက္ သံုးႏွစ္လံုးလံုး စစ္ေျပၿငိမ္းေရးရ႐ွိႏိုင္ရန္ ေရာမတို႔ ႀကိဳးစားခဲ့ရသည္။ ဒင္ညဳျမစ္ေတာင္ဘက္ပိုင္း႐ွိ နယ္ေျမတစ္ခုလံုးလက္လႊတ္၍ ဟန္တို႔လက္သို႔အပ္ရသည့္အျပင္ ေ႐ႊအေလးခ်ိန္မ်ားစြာ (ပမာဏ အတိအက်မသိရ) ကိုလည္း ဆက္လက္ေပးအပ္ရန္ သေဘာတူခဲ့ရသည္။

အေ႐ွ႕ေရာမအင္ပါယာအေပၚ အသာစီးရၿပီးေနာက္ အေနာက္ဘက္ေဂါလ္နယ္သို႔ ဟန္တို႔ ျမွားဦးလွည့္ျပန္သည္။ အက္တီးလက အေနာက္ဘက္တြင္ သူ၏အဓိကပစ္မွတ္မွာ တိုလိုဆာ (Tolosa, ယခု ျပင္သစ္ႏိုင္ငံ၊ တိုးေလာ့စ္, Toulouse) ၿမိဳ႕တြင္ အေျခစိုက္၍ အေ႐ွ႕အေနာက္ ေရာမအင္ပါယာႏွစ္ခုလံုးမွ နယ္ေျမမ်ားကို ေအာင္ႏိုင္ထားသည့္ ေ႐ွးေဟာင္းဂ်ာမနီလူမ်ိဳးတစ္မ်ိဳးျဖစ္ေသာ ဗီဆီဂို႔သ္ (Visigoths) တို႔သာ ျဖစ္ေၾကာင္း (ဂို႔သ္လူမ်ိဳးႏွစ္စု႐ွိသည့္အနက္ အေ႐ွ႕ဘက္အစုျဖစ္သည့္ ေအာ့စ္ထ႐ိုဂို႔သ္, Ostrogoths, အႏြယ္ဝင္ ဘာဂမ္ဒီယမ္တို႔မွာ ဟန္တို႔၏ မ်ိဳးသုဥ္းလုနီးပါး သတ္ျဖတ္ျခင္းကို ခံခဲ့ရၿပီးျဖစ္၏)၊ အေနာက္ေရာမအင္ပါယာကို ရန္ျပဳရန္မ႐ွိဘဲ ဧကရာဇ္ တတိယေျမာက္ ဗလန္တီနီယမ္ (Valentinian III) ႏွင့္လည္း အခ်င္းမ်ားလိုျခင္း မ႐ွိေၾကာင္း ေၾကညာသည္။

သို႔ေသာ္ ၄၅၀ ခုႏွစ္တြင္ ဧကရာဇ္၏ႏွမျဖစ္သူ ဟိုႏိုရီးယား (Honoria) က သူမအတြက္ ဧကရာဇ္စီစဥ္ထားသူႏွင့္ လက္မဆက္လိုသျဖင့္ လာေရာက္ကယ္တင္ပါရန္ အက္တီးလထံ စာျဖင့္ဆင့္ေခၚသည္။ အက္တီးလက အခြင့္အေရးကို အရယူသည္။ ဟိုႏိုရီးယားအား သူ၏ဇနီးျဖစ္ေၾကာင္း ေၾကညာ၍ သူမ၏ရပိုင္ခြင့္အျဖစ္ အေနာက္ေရာမအင္ပါယာ၏ တစ္ဝက္ကို သူ႔အားေပးရန္ ေတာင္းဆိုသည္။ ထို႔ေနာက္ ၄၅၁ ခုႏွစ္တြင္ ေဂါလ္နယ္ေျမအတြင္း စတင္က်ဴးေက်ာ္သည္။

ဗီဆီဂို႔သ္ဘုရင္ သီယိုဒိုရစ္ (Theodoric) ႏွင့္ အေနာက္ေရာမအင္ပါယာ၏ဗိုလ္ခ်ဳပ္ ေအတီးယပ္စ္ (Aetius) တို႔ မဟာမိတ္ဖဲြ႔ပူးေပါင္း၍ ဟန္တို႔ကို ခုခံရသည္။ ကာတာေလာ္နီယမ္လြင္ျပင္ (Catalaunian Plains, အခ်ိဳ႕မွတ္တမ္းမ်ားက ေမာ္ရစ္ကာနယ္, Maurica ဟုဆို၏။ ႏွစ္ခုစလံုး ယခုေခတ္ေနရာ အတိအက် မသိရပါ။) တြင္ ႏွစ္ဖက္တပ္မ်ားဆံု၍ အႀကီးအက်ယ္ ေသြးေခ်ာင္းစီးတိုက္ပဲြႀကီး ျဖစ္ပြားသည္။ တိုက္ပဲြအတြင္း ဗီဆီဂို႔သ္ဘုရင္ သီယိုဒိုရစ္ က်ဆံုးေသာ္လည္း မဟာမိတ္ႏွစ္တပ္ေပါင္းက ေအာင္ပဲြရ၍ ဟန္တို႔လက္လြတ္ထြက္ေျပးရသည္။ မၾကာမီမွာပင္ ေဂါလ္နယ္အတြင္းမွ အၿပီးအပိုင္ဆုတ္ခြာသြားေတာ့သည္။ အက္တီးလအတြက္ ပထမဆံုးႏွင့္ တစ္ခုတည္းေသာ ႐ွံဳးနိမ့္မွဳျဖစ္သည္။

၄၅၂ ခုႏွစ္တြင္ အေနာက္ေရာမအင္ပါယာ၏ အေ႐ွ႕ဘက္ျခမ္းျဖစ္သည့္ အီတလီႏိုင္ငံေဒသတြင္းသို႔ ဟန္တို႔ ထပ္မံက်ဴးေက်ာ္လာျပန္သည္။ ယခုတစ္ႀကိမ္တြင္မူ ေရာမဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအတီးယပ္စ္ တားဆီးႏိုင္ျခင္းမ႐ွိေတာ့ပါ။ အကီြလီယာ (Aquileia)၊ ပါတာဗီယမ္ (Patavium, ယခု ပါဒူအာ, Padua)၊ ဗီ႐ြန္နာ (Verona)၊ ဘရစ္႐ွီးယား (Brixia, ယခု ဘရက္ဆီးယား, Brescia)၊ ဘာဂြန္မန္ (Bergomum, ယခု ဘာဂါမို, Bergamo)ႏွင့္ မီဒီယိုေလနမ္ (Mediolanum, ယခု မီလန္, Milan) ၿမိဳ႕အပါအဝင္ အထင္ကရၿမိဳ႕ႀကီးမ်ား တစ္ၿမိဳ႕ၿပီးတစ္ၿမိဳ႕ အၿငိဳးအေတးႀကီးစြာျဖင့္ ျပာပံုဘဝေရာက္ေအာင္ အစြမ္းကုန္ဖ်က္ဆီး မီး႐ွိဳ႕လုယက္ျခင္းခံရသည္။ မၾကာမီပင္ စစ္မက္ထူေျပာမွဳ၏ေနာက္ဆက္တဲြအျဖစ္ ငတ္မြတ္ေခါင္းပါးမွဳႏွင့္ ကူးစက္ေရာဂါျပန္႔ပြားမွဳတို႔ ျဖစ္ပြားလာေၾကာင့္ အီတလီေျမမွ ဟန္တို႔ မျဖစ္မေနထြက္ခြာခဲ့ရသည္။

ထိုေနာက္တစ္ႏွစ္ျဖစ္သည့္ ၄၅၃ ခုႏွစ္တြင္ အေ႐ွ႕ေရာမအင္ပါယာသို႔ ခ်ီတက္ရန္ အက္တီးလ ျပင္ဆင္ျပန္သည္။ အသစ္တက္လာေသာ ဧကရာဇ္ မာဆီယန္ (Marcian) က ယခင္ဧကရာဇ္ေဟာင္းျဖစ္သည့္ သီယိုဒိုဆီးယပ္စ္ႏွင့္ အက္တီးလတို႔ သေဘာတူထားသည့္ ႏွစ္စဥ္ေ႐ႊေပးအပ္ရျခင္းကို အသိအမွတ္မျပဳ၊ လက္မခံႏိုင္ဟု ျငင္းဆိုေသာေၾကာင့္ ျဖစ္သည္။ သို႔ေသာ္ မၾကာမီ သူ၏ေနာက္ဆံုးအိမ္ေထာင္ႏွင့္ လက္ထပ္ၿပီးညမွာပင္ အက္တီးလကြယ္လြန္သျဖင့္ ဟန္တို႔ ေရာမသို႔ ခ်ီတက္ျခင္းမျပဳရေတာ့ပါ။ အက္တီးလ၏အေလာင္းကို သူ၏ရတနာမ်ားစြာႏွင့္အတူ ျမွဳပ္ႏွံ၍ အလြယ္တကူ ႐ွာေဖြေတြ႔႐ွိျခင္းမ႐ွိႏိုင္ေအာင္ စီမံခဲ့ၾကသည္။ (အက္တီးလ၏ သခၤ်ဳိင္းဂူရတနာသိုက္ဒ႑ာရီသည္ ယေန႔တိုင္ အေျဖ႐ွာမရေသာပုစၧာတစ္ခုအျဖစ္ ႐ွိေနဆဲျဖစ္သည္။) ယခုေခတ္ အာ႐ွႏွင့္ဥေရာပႏိုင္ငံေပါင္း ၁၅ ႏိုင္ငံကို အက္တီးလေအာင္ႏိုင္ခဲ့သည္။ သူထူေထာင္ခဲ့ေသာ အင္ပါယာကို သူ၏သားမ်ားက အစိတ္စိတ္ခဲြေဝယူခဲ့ၾကပါသည္။

သူ႔ေနာက္လုိက္ေတြ ဇိမ္ရွိရွိေနထုိင္ေနစဥ္ အက္တီးလကေတာ့ သစ္သားခြက္ႏွင့္သာ ထမင္းစားသည္။ သူသည္ အရပ္တုိသည္။ ဦးေခါင္းႀကီး၏။ ႏွာေခါင္းျပား၏။ မ်က္တြင္းနက္၏။ သူ႔အၾကည့္က ခက္ထန္ၿပီးေမာက္မာ၏။ အႀကိမ္ေပါင္းမ်ားစြာ လက္ထပ္ခဲ့၏။ အခ်ဳိ႕က သူ႔မွာ ဇနီး ၃၀၀ ခန္႔ရွိသည္ဟု ဆုိၾကသည္။ အက္တီးလကြယ္လြန္ေသာအခါ သူတုိ႔၏ ေခါင္းေဆာင္ကို ေသြးမ်က္ရည္ျဖင့္ ပူေဆြးတမ္းတႏုိင္ေအာင္ သူတုိ႔၏ မ်က္ႏွာကို ဓားမ်ားႏွင့္ မႊန္းၾက၏။ အက္တီလာသည္ အဆိပ္မိၿပီးကြယ္လြန္သည္ဟု ယူဆရ၏။

ျဖည့္စြက္ခ်က္။

အက္တီးလေသဆံုးၿပီးေနာက္ ဟန္တို႔၏ပ်က္စီးျခင္းမွာ အလ်င္အျမန္ပင္ ဆိုက္ေရာက္လာခဲ့သည္။ သူ၏ သားသံုးေယာက္ျဖစ္သည့္ အယ္လက္ (Ellac)၊ ဒန္ဂ်ီဇစ္ (Dengizich) ႏွင့္ အာနက္ (Ernack) တို႔မွာ အခ်င္းခ်င္းတိုက္ခိုက္ရင္းသာ ဗိုလ္လုေနၾကသျဖင့္ ျပင္ပရန္က်ေရာက္လာေသာအခါ မခုခံႏိုင္ျဖစ္ခဲ့ရသည္။ ရန္သူေဟာင္းဂို႔သ္အႏြယ္ဝင္တစ္မ်ိဳးျဖစ္သည့္ ဂ်ီပစ္ (Gepids) လူမ်ိဳးစုတို႔က ထက္ျမက္သည့္ေခါင္းေဆာင္ အာဒရစ္ (Ardaric) ၏ လက္ေအာက္တြင္ စု႐ံုးမိၿပီး ဟန္တို႔ကို ယွဥ္ၿပိဳင္လာသည္။ ေအဒီ ၄၅၄ တြင္ တိုက္ခိုက္ေသာ နီဒါအို (Nedao) တိုက္ပဲြတြင္ ဟန္တို႔ နာလန္မထူႏိုင္ေအာင္ အ႐ွံဳးႀကီး႐ွံဳးသည္။

ေခါင္းေဆာင္ျဖစ္သည့္ အယ္လက္ က်ဆံုး၍ အသတ္မခံရဘဲ အသက္႐ွင္က်န္ရစ္သူမ်ား ေျခဦးတည့္ရာ ေျပးၾကရသည္။ ၎တို႔၏နယ္ေျမမ်ားကို ဂ်ီပစ္တို႔က သိမ္းပိုက္စိုးမိုးခဲ့၏။ ထို႔ေနာက္တြင္မူ ဟန္တို႔မွာ သမိုင္းတြင္ ေနာက္တစ္ႀကိမ္ ျပန္လည္ေခါင္းမေထာင္ႏိုင္ေတာ့ဘဲ တျဖည္းျဖည္း မွိန္ေဖ်ာ့ေပ်ာက္ကြယ္သြားေတာ့သည္။ ယခုအခါ ဟန္တို႔ ဥေရာပတြင္ စတင္အေျခစိုက္ခဲ့ရာေနရာ၌ ၎တို႔၏ အမည္ကိုအစဲြျပဳ၍ ထူေထာင္ထားေသာ ဟန္ေဂရီ (Hungary) ႏိုင္ငံတစ္ခုသာ သတိရစရာအျဖစ္ က်န္႐ွိပါေတာ့သည္။ ။

ရည္ၫႊန္း။

– The 100 Most Influential World Leaders of All Time. (Brittanica, edited by Amy McKenna)
– ကမ႓ာ့စာေပအၫႊန္း။ ေမာင္ထင္။
– ၿမိဳ႕တည္ေနရာမ်ားကို Wikipedia မွ ရယူပါသည္။

Mandai (@Mandaiblog)


ရောမကို သုံးကြိမ်အောင်နိုင်ခဲ့သူ (သို့) လူရိုင်းဆန်တဲ့ ဟန်းလူမျိုးခေါင်းဆောင် အက်တီးလ (unicode)

မူရင်းရေးသားသူ – Mandai (@Mandaiblog)

အက်တီးလ (Attila, 406 – 453 AD)
ဟန်းလူမျိုးခေါင်းဆောင်

အက်တီးလ (Attila) သည် ရောမအင်ပါယာ (Roman Empire) ကို ကြိမ်ဖန်များစွာ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော ဟန် (Huns) လူမျိုးတို့၏ ဘုရင်ဖြစ်သည်။ အစ်ကိုဖြစ်သူ ဘလီးဓ (Bleda) နှင့်တွဲလျက် ခရစ်နှစ် ၄၃၄ မှ ၄၄၅ အထိ၊ ဘလီးဓ သေဆုံးပြီးနောက် ၄၅၃ ခုနှစ်အထိ ဟန်လူမျိုးတို့အား ခေါင်းဆောင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ရောမအင်ပါယာနှင့် စစ်ပြိုင်ခဲ့သော ဘာဘေးရီးယန်း (Barbarian, ပြည်ပသား/ လူရိုင်း) ခေါင်းဆောင်များအနက် အထင်ရှားဆုံးလည်း ဖြစ်၍ ဘော်လကန် (Balken) မြစ်ဝှမ်း တောင်ပိုင်းဒေသများ၊ ဂရိ (Greek)၊ ဂေါလ် (Gaul, ယခုခေတ် ပြင်သစ်၊ ဂျာမနီ၊ နယ်သာလန်၊ ဆွစ်ဇာလန်၊ ဘယ်လ်ဂျီယန်နှင့် အီတလီကျွန်းဆွယ်မြောက်ပိုင်းဒေသတို့ ပါဝင်သော ဒေသကြီး) နှင့် အီတလီ (Italy) နိုင်ငံဒေသများကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။

လက်တင်ခရစ်ယာန်စာပေတွင် အပြစ်သားတို့ထံ ဘုရားသခင်အလိုအရ ကပ်ကြီးသုံးပါးဆိုက်ရောက်စေသောသူ (Scourge of God) ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည့် ဖလက်ဂျယ်လမ်ဒေး (Flagellum Dei) အဖြစ် ခေါ်တွင်သည်။ အလယ်ခေတ် ဂျာမန်စာပေတွင် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်သော နစ်ဘလွန်ဂင်လစ် (Nibelungenlied) လင်္ကာရှည်ကြီးတွင် အက်တီးလ၏အမည်ကို အက်တ်ဇီးလ် (Etzel) ဟု ဖော်ပြ၍ အိုက်စ်လန်ရှေးဟောင်းဝတ္ထုစာပေ (Icelandic Sagas) များ၌ အက်တ်လီ (Atli) ဟု ဖော်ပြကြသည်။

ဟန်လူမျိုးများ၏ ဇာစ်မြစ်ကို တိတိကျကျမသိရပါ။ တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းကို မကြာခဏဒုက္ခပေးခဲ့သော ရှုန်းနူ (Xiongnu) လူမျိုးများ၏ အဆက်အနွယ်ဖြစ်သည်ဟုသာ မှန်းဆရသည်။ (တရုတ်ဧကရာဇ် ရှီဟွမ်တီ, Shihuangdi, သည် ရှုန်းနူတို့၏အန္တရာယ်ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် မဟာတံတိုင်းကြီးကို တည်ဆောက်စေခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။) ဗော်လဂါ (Volga) မြစ်ဝှမ်းအရှေ့ဘက်မှ အေဒီ ၃၇၀ လောက်တွင် ဥရောပတိုက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ မြို့ရွာတည်ထောင်၍ အတည်တကျနေသည်မရှိဘဲ ရေကြည်ရာမြက်နုရာ လှည့်လည်သွားလာနေတတ်သည့်လူမျိုးစု (Nomadic Tribe) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ထိုသို့သောလူမျိုးစုတို့ထုံးစံအတိုင်း အလွန်ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်၍ လေးမြှား၊ လှံတံနှင့်မြင်းကို အဓိကစစ်အင်အားအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ စာပေအရေးအသားတတ်မြောက်ခြင်းလည်းမရှိသဖြင့် ၎င်းတို့ရာဇဝင်နှင့်ပတ်သက်၍ အမှတ်အသားချန်ရစ်ထားနိုင်ခြင်း မရှိပါ။ ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်သော ရောမနှင့် ပါရှားတို့၏မှတ်တမ်းများအရသာ ၎င်းတို့အကြောင်းကို သိရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

အက်တီးလနှင့် ဘလီးဓတို့ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်လာချိန်၌ ဟန်လူမျိုးများမှာ ဗန်ဒဲလ် (Vandals)၊ အလန် (Alans)၊ ဆူဘီ (Suebi)၊ ဘာဂန်ဒီယမ် (Burgundians) လူမျိုးများကို နှိမ်နင်း၍ အဲလ်ပ်စ် (Alps) တောင်တန်းများမှသည် အနောက်ဘက်တွင် ဘဲလ်တစ်ပင်လယ် (Baltic Sea)၊ အရှေ့ဘက်တွင် ကက်စ်ပီယန်ပင်လယ် (Caspian Sea) အနီးအထိ အင်ပါယာချဲ့ထွင်ပြီး ဖြစ်၏။ ဟန်တို့နှင့် စစ်တိုက်ရသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ၎င်းတို့ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် တိုးဝင်လာသော လူမျိုးစုများစွာတို့ကြောင့်လည်းကောင်း ရောမအင်ပါယာနှစ်ခုလုံး အင်အားချိနဲ့၍ နောက်ဆုံးတွင် အနောက်ရောမအင်ပါယာ ပြိုကွဲပျက်စီးခြင်းသို့ ဆိုက်ရောက်ခဲ့ရသည်။

ရောမအင်ပါယာမှာ အေဒီ ၃၉၅ ခုနှစ်ကပင် အရှေ့နှင့်အနောက် နှစ်ခြမ်းကွဲခဲ့ပြီးဖြစ်၍ အနောက်အင်ပါယာမှာ ရေဗန်နာ (Ravenna)၊ အရှေ့အင်ပါယာမှာ ကွန်စတန်တီနိုပယ် (Constantinople, ယခု တူရကီနိုင်ငံ၊ အစ္စတန်ဘူလ်မြို့) တို့တွင် အသီးသီးအခြေစိုက်လျက်ရှိကြသည်။ ထိုအချိန်က အရှေ့ရောမအင်ပါယာ၏ ဧကရာဇ်မှာ ဒုတိယမြောက် သီယိုဒိုဆီးယပ်စ် (Theodosius II) ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရန်ကိုစိုးရွံ့သဖြင့် ရောမတို့က ငြိမ်းချမ်းရေးရယူကြရန် ကမ်းလှမ်းလာရချိန်မှစတင်ကာ ညီအစ်ကိုနှစ်ဦးမှာ နာမည်ဂုဏ်သတင်းကျော်ကြားလာသည်။ ယခင်ခေါင်းဆောင်များလက်ထက်က နှစ်စဉ်ရမြဲဖြစ်သည့်ပမာဏကို နှစ်ဆတိုး၍ တစ်နှစ်လျှင် ရွှေအလေးချိန် ပေါင် ၇၀၀ (၃၀၀ ကီလိုဂရမ်) ရောမတို့က ဟန်တို့အား ပေးရမည်ဟု သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။

အေဒီ ၄၄၁ ခုနှစ်တွင် ရောမတို့က ပေးနေကျရွှေပေးရန် ပျက်ကွက်သဖြင့် အက်တီးလဦးဆောင်ကာ အရှေ့ရောမအင်ပါယာသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်ထိုးစစ်ဆင်သည်။ ဆင်ဂျီဒူနမ်မြို့ ( Singidunum, ယခု ဆာဘီယားနိုင်ငံမြို့တော် ဘဲလ်ဂရိတ်, Belgrade) အပါအဝင် ဒင်ညု (Danube) မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းရှိ အရေးပါသော မြို့ကြီးအများအပြား ဟန်တို့လက်သို့ကျသည်။ တစ်နှစ်ခန့်အကြာ ၄၄၂ ခုနှစ်တွင် ရောမတို့က သဘောတူညီချက်အသစ်ရယူရန် ဆွေးနွေးလိုကြောင်း၊ စစ်ကို ရပ်ဆိုင်းထားစေလိုကြောင်း အက်တီးလထံ တောင်းဆိုလာသည်။ ရောမတို့ မခုခံနိုင်မှန်း သိသဖြင့် စစ်ကိုခေတ္တသာရပ်နားပြီး နောက်တစ်နှစ် ၄၄၃ တွင် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်သည်။ ဒင်ညုမြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက်ရှိ မြို့ကြီးမြို့ငယ်အားလုံး တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးပြီးနောက် အင်ပါယာအတွင်းဘက်သို့လှည့်၍ဝင်ကာ အဓိကမြို့ကြီးနှစ်မြို့ဖြစ်သည့် နေးဆူးစ် (Naissus, ယခု ဆားဘီးယားနိုင်ငံ နစ်စ်, Nis မြို့) နှင့် ဆာဒီကာ (Serdica, ယခု ဘူဂေးရီးယားနိုင်ငံမြို့တော် ဆိုဖီယာ, Sofia) တို့ကို ဖျက်ဆီးသည်။

ထို့နောက် အရှေ့ရောမအင်ပါယာ၏မြို့တော်ဖြစ်သည့် ကွန်စတန်တီနိုပယ်သို့ ဦးတည်ချီတက်သည်။ ဖိလစ်ပိုပိုလစ်စ် (Philippopolis, ယခု ဘူဂေးရီးယားနိုင်ငံ၊ ပလော့ဒိဗ်, Plovdiv) မြို့ကို သိမ်းသည်။ အရှေ့ရောမအင်ပါယာ၏စစ်တပ်များကို အကြိမ်ကြိမ်နှိမ်နင်း၍ ကွန်စတန်တီနိုပယ်မြို့တော်ကို တောင်မြောက်နှစ်ဖက်လုံးမှ ဝိုင်းမိသည်။ သို့သော် ဟန်တို့၏ အဓိကအားမှာ လေးမြှားသာဖြစ်သောကြောင့် မြို့တော်၏ ကြီးမားခိုင်ခံ့သည့်မြို့ရိုးများကို မကျော်လွှား၊ မထွင်းဖောက်နိုင်ပါ။ ထို့ကြောင့် အက်တီးလက မြို့ကို မတိုက်ခိုက်စေတော့ဘဲ ဂယ်လီပိုလီ (Gallipoli) ကျွန်းဆွယ်ဘက်သို့ ဆုတ်ခွာသွားသည့် အင်ပါယာစစ်တပ်များနောက်သို့ လိုက်လံချေမှုန်းသည်။ ရောမတို့အနေနှင့် ဟန်တို့အား ယှဉ်ဖက်စစ်ပြိုင်ခြင်းမပြုနိုင်သည်မှာ သိသာထင်ရှားနေသဖြင့် တောင်းဆိုသမျှပေးပါမည်ဟု စစ်ပြေငြိမ်းရန် စကားကမ်းလှမ်းရသည်။ အက်တီးလက ရောမတို့ဘက်မှ ပျက်ကွက်ခဲ့သည့်နှစ်များအတွက်အပါအဝင် လျော်ကြေးအဖြစ် စုစုပေါင်း ရွှေအလေးချိန် ပေါင် ၆၀၀၀ ပေးရမည်၊ ထို့ပြင် ယခင်ကသတ်မှတ်ချက်ကို သုံးဆတိုး၍ မဖြစ်နိုင်သောပမာဏအဖြစ် ရွှေ ပေါင်ချိန် ၂၁၀၀ နှစ်စဉ်ပေးအပ်ရမည်ဟု တောင်းဆိုသည်ကိုလည်း ရောမတို့သဘောတူရသည်။

အေဒီ ၄၄၅ တွင် အက်တီးလက အစ်ကိုဖြစ်သူ ဘလီးဓကို လုပ်ကြံ၍ ဟန်တို့၏ တစ်ဦးတည်းသောအရှင်သခင်အဖြစ်ကို ရယူသည်။ စစ်ကြောင့် စီးပွားရေးချွတ်ခြုံကျနေသည့်အတွက် ဟန်တို့၏ မတန်တဆတောင်းဆိုမှုကို မပေးနိုင်သဖြင့် ၄၄၇ ခုနှစ်တွင် အရှေ့ရောမအင်ပါယာသို့ ထပ်မံကျူးကျော်ပြန်သည်။ ဘော်လကန်မြစ်ဝှမ်းတစ်ခုလုံးကို ချေမှုန်း၍ တောင်ဘက်သို့လှည့်ကာ ဂရိနိုင်ငံဒေသတစ်လျှောက် တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးသွားသည်မှာ သာမိုပီလေး (Thermopylae, ဘုရင်လီယိုနီဒက်စ်နှင့် စပါတာစစ်သည်တို့ ပါရှားစစ်တပ်ကို ခုခံခဲ့ရာတောင်ကြား) အထိ ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် သုံးနှစ်လုံးလုံး စစ်ပြေငြိမ်းရေးရရှိနိုင်ရန် ရောမတို့ ကြိုးစားခဲ့ရသည်။ ဒင်ညုမြစ်တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ နယ်မြေတစ်ခုလုံးလက်လွှတ်၍ ဟန်တို့လက်သို့အပ်ရသည့်အပြင် ရွှေအလေးချိန်များစွာ (ပမာဏ အတိအကျမသိရ) ကိုလည်း ဆက်လက်ပေးအပ်ရန် သဘောတူခဲ့ရသည်။

အရှေ့ရောမအင်ပါယာအပေါ် အသာစီးရပြီးနောက် အနောက်ဘက်ဂေါလ်နယ်သို့ ဟန်တို့ မြှားဦးလှည့်ပြန်သည်။ အက်တီးလက အနောက်ဘက်တွင် သူ၏အဓိကပစ်မှတ်မှာ တိုလိုဆာ (Tolosa, ယခု ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ တိုးလော့စ်, Toulouse) မြို့တွင် အခြေစိုက်၍ အရှေ့အနောက် ရောမအင်ပါယာနှစ်ခုလုံးမှ နယ်မြေများကို အောင်နိုင်ထားသည့် ရှေးဟောင်းဂျာမနီလူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်သော ဗီဆီဂို့သ် (Visigoths) တို့သာ ဖြစ်ကြောင်း (ဂို့သ်လူမျိုးနှစ်စုရှိသည့်အနက် အရှေ့ဘက်အစုဖြစ်သည့် အော့စ်ထရိုဂို့သ်, Ostrogoths, အနွယ်ဝင် ဘာဂမ်ဒီယမ်တို့မှာ ဟန်တို့၏ မျိုးသုဉ်းလုနီးပါး သတ်ဖြတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီးဖြစ်၏)၊ အနောက်ရောမအင်ပါယာကို ရန်ပြုရန်မရှိဘဲ ဧကရာဇ် တတိယမြောက် ဗလန်တီနီယမ် (Valentinian III) နှင့်လည်း အချင်းများလိုခြင်း မရှိကြောင်း ကြေညာသည်။ သို့သော် ၄၅၀ ခုနှစ်တွင် ဧကရာဇ်၏နှမဖြစ်သူ ဟိုနိုရီးယား (Honoria) က သူမအတွက် ဧကရာဇ်စီစဉ်ထားသူနှင့် လက်မဆက်လိုသဖြင့် လာရောက်ကယ်တင်ပါရန် အက်တီးလထံ စာဖြင့်ဆင့်ခေါ်သည်။ အက်တီးလက အခွင့်အရေးကို အရယူသည်။ ဟိုနိုရီးယားအား သူ၏ဇနီးဖြစ်ကြောင်း ကြေညာ၍ သူမ၏ရပိုင်ခွင့်အဖြစ် အနောက်ရောမအင်ပါယာ၏ တစ်ဝက်ကို သူ့အားပေးရန် တောင်းဆိုသည်။ ထို့နောက် ၄၅၁ ခုနှစ်တွင် ဂေါလ်နယ်မြေအတွင်း စတင်ကျူးကျော်သည်။

ဗီဆီဂို့သ်ဘုရင် သီယိုဒိုရစ် (Theodoric) နှင့် အနောက်ရောမအင်ပါယာ၏ဗိုလ်ချုပ် အေတီးယပ်စ် (Aetius) တို့ မဟာမိတ်ဖွဲ့ပူးပေါင်း၍ ဟန်တို့ကို ခုခံရသည်။ ကာတာလော်နီယမ်လွင်ပြင် (Catalaunian Plains, အချို့မှတ်တမ်းများက မော်ရစ်ကာနယ်, Maurica ဟုဆို၏။ နှစ်ခုစလုံး ယခုခေတ်နေရာ အတိအကျ မသိရပါ။) တွင် နှစ်ဖက်တပ်များဆုံ၍ အကြီးအကျယ် သွေးချောင်းစီးတိုက်ပွဲကြီး ဖြစ်ပွားသည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း ဗီဆီဂို့သ်ဘုရင် သီယိုဒိုရစ် ကျဆုံးသော်လည်း မဟာမိတ်နှစ်တပ်ပေါင်းက အောင်ပွဲရ၍ ဟန်တို့လက်လွတ်ထွက်ပြေးရသည်။ မကြာမီမှာပင် ဂေါလ်နယ်အတွင်းမှ အပြီးအပိုင်ဆုတ်ခွာသွားတော့သည်။ အက်တီးလအတွက် ပထမဆုံးနှင့် တစ်ခုတည်းသော ရှုံးနိမ့်မှုဖြစ်သည်။

၄၅၂ ခုနှစ်တွင် အနောက်ရောမအင်ပါယာ၏ အရှေ့ဘက်ခြမ်းဖြစ်သည့် အီတလီနိုင်ငံဒေသတွင်းသို့ ဟန်တို့ ထပ်မံကျူးကျော်လာပြန်သည်။ ယခုတစ်ကြိမ်တွင်မူ ရောမဗိုလ်ချုပ်အေတီးယပ်စ် တားဆီးနိုင်ခြင်းမရှိတော့ပါ။ အကွီလီယာ (Aquileia)၊ ပါတာဗီယမ် (Patavium, ယခု ပါဒူအာ, Padua)၊ ဗီရွန်နာ (Verona)၊ ဘရစ်ရှီးယား (Brixia, ယခု ဘရက်ဆီးယား, Brescia)၊ ဘာဂွန်မန် (Bergomum, ယခု ဘာဂါမို, Bergamo)နှင့် မီဒီယိုလေနမ် (Mediolanum, ယခု မီလန်, Milan) မြို့အပါအဝင် အထင်ကရမြို့ကြီးများ တစ်မြို့ပြီးတစ်မြို့ အငြိုးအတေးကြီးစွာဖြင့် ပြာပုံဘဝရောက်အောင် အစွမ်းကုန်ဖျက်ဆီး မီးရှို့လုယက်ခြင်းခံရသည်။ မကြာမီပင် စစ်မက်ထူပြောမှု၏နောက်ဆက်တွဲအဖြစ် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုနှင့် ကူးစက်ရောဂါပြန့်ပွားမှုတို့ ဖြစ်ပွားလာကြောင့် အီတလီမြေမှ ဟန်တို့ မဖြစ်မနေထွက်ခွာခဲ့ရသည်။

ထိုနောက်တစ်နှစ်ဖြစ်သည့် ၄၅၃ ခုနှစ်တွင် အရှေ့ရောမအင်ပါယာသို့ ချီတက်ရန် အက်တီးလ ပြင်ဆင်ပြန်သည်။ အသစ်တက်လာသော ဧကရာဇ် မာဆီယန် (Marcian) က ယခင်ဧကရာဇ်ဟောင်းဖြစ်သည့် သီယိုဒိုဆီးယပ်စ်နှင့် အက်တီးလတို့ သဘောတူထားသည့် နှစ်စဉ်ရွှေပေးအပ်ရခြင်းကို အသိအမှတ်မပြု၊ လက်မခံနိုင်ဟု ငြင်းဆိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့သော် မကြာမီ သူ၏နောက်ဆုံးအိမ်ထောင်နှင့် လက်ထပ်ပြီးညမှာပင် အက်တီးလကွယ်လွန်သဖြင့် ဟန်တို့ ရောမသို့ ချီတက်ခြင်းမပြုရတော့ပါ။ အက်တီးလ၏အလောင်းကို သူ၏ရတနာများစွာနှင့်အတူ မြှုပ်နှံ၍ အလွယ်တကူ ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်းမရှိနိုင်အောင် စီမံခဲ့ကြသည်။ (အက်တီးလ၏ သင်္ချိုင်းဂူရတနာသိုက်ဒဏ္ဍာရီသည် ယနေ့တိုင် အဖြေရှာမရသောပုစ္ဆာတစ်ခုအဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။) ယခုခေတ် အာရှနှင့်ဥရောပနိုင်ငံပေါင်း ၁၅ နိုင်ငံကို အက်တီးလအောင်နိုင်ခဲ့သည်။ သူထူထောင်ခဲ့သော အင်ပါယာကို သူ၏သားများက အစိတ်စိတ်ခွဲဝေယူခဲ့ကြပါသည်။

သူ့နောက်လိုက်တွေ ဇိမ်ရှိရှိနေထိုင်နေစဉ် အက်တီးလကတော့ သစ်သားခွက်နှင့်သာ ထမင်းစားသည်။ သူသည် အရပ်တိုသည်။ ဦးခေါင်းကြီး၏။ နှာခေါင်းပြား၏။ မျက်တွင်းနက်၏။ သူ့အကြည့်က ခက်ထန်ပြီးမောက်မာ၏။ အကြိမ်ပေါင်းများစွာ လက်ထပ်ခဲ့၏။ အချို့က သူ့မှာ ဇနီး ၃၀၀ ခန့်ရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ အက်တီးလကွယ်လွန်သောအခါ သူတို့၏ ခေါင်းဆောင်ကို သွေးမျက်ရည်ဖြင့် ပူဆွေးတမ်းတနိုင်အောင် သူတို့၏ မျက်နှာကို ဓားများနှင့် မွှန်းကြ၏။ အက်တီလာသည် အဆိပ်မိပြီးကွယ်လွန်သည်ဟု ယူဆရ၏။

ဖြည့်စွက်ချက်။

အက်တီးလသေဆုံးပြီးနောက် ဟန်တို့၏ပျက်စီးခြင်းမှာ အလျင်အမြန်ပင် ဆိုက်ရောက်လာခဲ့သည်။ သူ၏ သားသုံးယောက်ဖြစ်သည့် အယ်လက် (Ellac)၊ ဒန်ဂျီဇစ် (Dengizich) နှင့် အာနက် (Ernack) တို့မှာ အချင်းချင်းတိုက်ခိုက်ရင်းသာ ဗိုလ်လုနေကြသဖြင့် ပြင်ပရန်ကျရောက်လာသောအခါ မခုခံနိုင်ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ရန်သူဟောင်းဂို့သ်အနွယ်ဝင်တစ်မျိုးဖြစ်သည့် ဂျီပစ် (Gepids) လူမျိုးစုတို့က ထက်မြက်သည့်ခေါင်းဆောင် အာဒရစ် (Ardaric) ၏ လက်အောက်တွင် စုရုံးမိပြီး ဟန်တို့ကို ယှဉ်ပြိုင်လာသည်။ အေဒီ ၄၅၄ တွင် တိုက်ခိုက်သော နီဒါအို (Nedao) တိုက်ပွဲတွင် ဟန်တို့ နာလန်မထူနိုင်အောင် အရှုံးကြီးရှုံးသည်။ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သည့် အယ်လက် ကျဆုံး၍ အသတ်မခံရဘဲ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူများ ခြေဦးတည့်ရာ ပြေးကြရသည်။ ၎င်းတို့၏နယ်မြေများကို ဂျီပစ်တို့က သိမ်းပိုက်စိုးမိုးခဲ့၏။ ထို့နောက်တွင်မူ ဟန်တို့မှာ သမိုင်းတွင် နောက်တစ်ကြိမ် ပြန်လည်ခေါင်းမထောင်နိုင်တော့ဘဲ တဖြည်းဖြည်း မှိန်ဖျော့ပျောက်ကွယ်သွားတော့သည်။ ယခုအခါ ဟန်တို့ ဥရောပတွင် စတင်အခြေစိုက်ခဲ့ရာနေရာ၌ ၎င်းတို့၏ အမည်ကိုအစွဲပြု၍ ထူထောင်ထားသော ဟန်ဂေရီ (Hungary) နိုင်ငံတစ်ခုသာ သတိရစရာအဖြစ် ကျန်ရှိပါတော့သည်။ ။

ရည်ညွှန်း။

– The 100 Most Influential World Leaders of All Time. (Brittanica, edited by Amy McKenna)
– ကမ႓ာ့စာပေအညွှန်း။ မောင်ထင်။
– မြို့တည်နေရာများကို Wikipedia မှ ရယူပါသည်။

Mandai (@Mandaiblog)

Leave a Reply