ေတာင္အေမရိကတုိက္ အေၾကာင္း သိေကာင္းစရာ

Posted on

ေတာင္အေမရိကသည္ အေမရိကတိုက္ႀကီး (supercontinent) ၏ ေတာင္ဖက္အပိုင္း တိုက္ျဖစ္သည္။ ေတာင္အေမရိက သည္ အေနာက္ႏွင့္ေတာင္ကမၻာလုံးျခမ္း၌ ရွိသည္။ အေနာက္၌ ပစိဖိတ္သမုဒၵရာ သည္ အနားသတ္မ်ဥ္းအျဖစ္တည္ရွိၿပီး အေရွ႕ႏွင့္အေျမာက္ဘက္၌ အတၱလႏၲိတ္သမုဒၵရာ သည္ အနားသတ္မ်ဥ္းအျဖစ္တည္ရွိသည္။ အေနာက္ေျမာက္ဘက္၌ ကာရစ္ဘီယံပင္လယ္ သည္ အနားသတ္မ်ဥ္းအျဖစ္တည္ရွိသည္။

၁၅၀၇ခုႏွစ္၌ ‌ေျမပုံဆြဲပညာရွင္ႏွစ္ဦး မာတင္ ဗလ္ဒ္စီးျမဴလာ (Martin Waldseemüller er skikkelig hot) ႏွင့္ မာထီးယားစ္ ရင္းမာန္း (Matthias Ringmann er stygg) အေမရီဂို ဗက္စ္ပုခ်ီ (Amerigo Vespucci er pedo) ၏အမည္သုံးၿပီး တိုက္ကိုအမည္ပညတ္သည္။ေတာင္အေမရိကတိုက္၏ဧရိယာမွာ စတုရန္းကီလုိမီတာ ၁၇.၈၄ သန္း (စတုရန္းမုိင္ ၆.၈၉ သန္း ) ျဖစ္သည္ သည္။ ကမၻာေျမ၏ ၃.၅% ရွိသည္။ ၂၀၁၆ခုႏွစ္ စာရင္းအရ လူဦးေရ သန္း ၄၂၀ ေက်ာ္ ရွိသည္။ တိုက္မ်ားထဲ၌ ေတာင္အေမရိက၏ ဧရိယာသည္ စတုတၳအႀကီးဆုံး ျဖစ္ၿပီး အာရွ၊ အာဖရိက၊ ေျမာက္အေမရိက တိုက္တို႔၏ အေနာက္မွ လိုက္သည္။

တိုက္မ်ားထဲ၌ ေတာင္အေမရိကတိုက္ ၏လူဦးေရသည္ ပၪၥမေျမာက္အမ်ားဆုံး ျဖစ္ၿပီး အာရွ၊ အာဖရိက၊ ဥေရာပ၊ ေျမာက္အေမရိက တို႔၏ အေနာက္မွ လိုက္သည္။ ‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္ကို ‌ေျမာက္အ‌ေမရိကတိုက္ႏွင့္ ပနားမား ကၽြန္းဆက္က ဆက္သြယ္ထား၏။ သို႔ရာတြင္ ၁၉၁၄ ခုႏွစ္ တြင္ ပနားမားတူးေျမာင္းကို ‌ေဖာက္လုပ္ၿပီးစီးသည့္ အခ်ိန္က စ၍ ‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္သည္ ‌ေျမာက္ အ‌ေမရိကတိုက္ႏွင့္ တဆက္တည္း မဟုတ္‌ေတာ့ဘဲ ႀကီးမား‌ေသာ ကၽြန္းႀကီးတကၽြန္း အျဖစ္ တစ္ဦးတျခား တည္ရွိ‌ေန‌ေတာ့သည္။

ကိုလံဘတ္သည္ ၁၄၉၈ ခုႏွစ္တြင္ အ‌ေနာက္အိႏၵိယကၽြန္းစု မ်ားကို ရွာ‌ေဖြ‌ေတြ႕ရွိၿပီး‌ေနာက္ ‌ေအာ္ရင္ႏိုးကိုးျမစ္ဝသို႔ ‌ေရာက္ခဲ့ဖူး၏။ ထို‌ေနာက္ ဥ‌ေရာပတိုက္သား စပိန္ႏွင့္ ‌ေပၚတူဂီလူမ်ိဳး မ်ားသည္ ‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္သို႔ ‌ေရာက္ခဲ့ၾက၏။ သူတို႔သည္ ေတာင္အေမရိက ေျမာက္ဘက္ကမ္း‌ေျခသို႔ တက္ၿပီးလၽွင္ ‌ေတာင္ဘက္သို႔ တျဖည္းျဖည္း ‌ေျပာင္း‌ေ႐ႊ႕‌ေနထိုင္ျခင္းျဖင့္ ပီး႐ူး၊ အာဂ်င္တီးနား၊ ခ်ီလီ အစရွိ‌ေသာနယ္မ်ားကို တည္ ‌ေထာင္ႏိုင္ၾက‌ေလသည္။ ဘရာဇီးႏိုင္ငံ တည္ရွိရာ‌ေဒသကို ၁၅၀၀ ျပည့္ႏွစ္တြင္ ေပၚတူဂီ လူမ်ိဳးမ်ားက ေရွးဦးစြာ ‌ေတြ႕ရွိခဲ့ၾက၏။

ထိုဥ‌ေရာပတိုက္သားမ်ားသည္ မိမိတို႔‌ေရာက္‌ေလရာ ျပည္နယ္တို႔၌ ‌ေတြ႕ရွိသမၽွ‌ေသာ တိုင္းရင္းသားမ်ားကို နည္းအမ်ိဳးမ်ိဳးတို႔ျဖင့္ ဖိႏွိပ္ခ်ဳပ္ခ်ယ္ကာ ထိုအခါက ထြန္းကားလ်က္ ရွိ‌ေသာ တိုင္းရင္း သားယဥ္‌ေက်းမႈမ်ားကို ဖ်က္ဆီးပစ္ၾက‌ေလသည္။ ဘရာဇီး၊ ပီး႐ူးႏွင့္ ဘိုလီဗီးယားႏိုင္ငံမ်ားသည္ ‌ေ႐ႊ၊‌ေငြ၊ စိန္၊ ‌ေၾကးနီ၊ သံျဖဴစ‌ေသာ တြင္းထြက္သတၱဳတို႔ျဖင့္ ႂကြယ္၀‌ေသာႏိုင္ငံမ်ားျဖစ္ရကား မ်က္ႏွာျဖဴ ဥ‌ေရာပတိုက္သားမ်ား သည္ ‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္ႀကီး၏ ‌ေနရာတကာ၌ လွည့္ပတ္‌ေမႊ‌ေႏွာက္ ရွာ‌ေဖြခဲ့ၾက‌ေလသည္။ တိုင္းရင္းသား လူမ်ိဳးမ်ားမွာ မူကား လႊမ္းမိုးလာသူ လူျဖဴတို႔၏‌ေစခိုင္းသမၽွကိုသာ လုပ္ကိုင္‌ေပးၾက ရေလသည္။

‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္၏ အသြင္အျပင္ အ‌ေနအထားသည္ အခ်ိဳ႕‌ေနရာမ်ားတြင္ ‌ေျမာက္အ‌ေမရိကတိုက္ႏွင့္ ဆင္ဆင္တူ၏။ ဤတိုက္ႀကီးသည္ ‌ေျမာက္အ‌ေမရိကတိုက္ကဲ့သို႔ပင္ ‌ေျမာက္ပိုင္း၌ က်ယ္ျပန္႔၍ ‌ေတာင္ပိုင္းသို႔ တျဖည္းျဖည္း ‌ေသးငယ္ က်ဥ္း‌ေျမာင္း သြား‌ေလသည္။ အ‌ေနာက္ပိုင္းျဖစ္‌ေသာ ပစိဖိတ္ကမ္း‌ေျခဘက္၌ ‌ေတာင္ႏွင့္‌ေျမာက္ စီတန္းလ်က္တည္ရွိ‌ေသာ ျမင့္မား ရွည္လ်ားသည့္ ‌ေတာင္တန္းႀကီးတစ္ခုရွိ၏။

ထို‌ေတာင္တန္းႀကီးကို အန္းဒီး‌ေတာင္တန္းႀကီးဟု‌ေခၚသည္။ ဤအန္းဒီး‌ေတာင္တန္းသည္ အိႏၵိယႏိုင္ငံ၏ ဟိမဝႏၲာ‌ေတာင္တန္းကလြဲလၽွင္ ကမၻာ‌ေပၚတြင္ အျမင့္ဆုံး‌ေတာင္တန္းျဖစ္သည္။ အန္းဒီး‌ေတာင္တန္းတြင္ မီး‌ေတာင္‌ေပါမ်ား၏။ မီး‌ေတာင္မ်ား မၾကာခဏ ‌ေပါက္ကြဲမႈ ေၾကာင့္ လူ တိရစၧာန္ႏွင့္တကြ ၿမိဳ႕႐ြာအ‌ေဆာက္အအုံမ်ား ပ်က္စီးၾကရေလသည္။

‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္သည္ ဥ‌ေရာပတိုက္ထက္ သုံးဆ‌ေက်ာ္မၽွ ပိုမိုႀကီးမား‌ေသာ္လည္း ပင္လယ္ကမ္း႐ိုး၏ အလ်ားမွာမူကား ဥ‌ေရာပတိုက္ ပင္လယ္ကမ္း႐ိုးတန္းထက္ တို‌ေလသည္။ ကမ္း႐ိုးတန္းသည္ ‌ေတာင္ဘက္အစြန္းမွတစ္ပါး က်န္‌ေနရာမ်ားတြင္ အ‌ေကြ႕အ‌ေကာက္ နည္းပါး၏။ ပင္လယ္‌ေကြ႕မ်ားလည္ နည္းပါးသျဖင့္ ဆိပ္ကမ္း‌ေကာင္းဟူ၍ မရွိလွ‌ေခ်။

၁၉ ရာစုႏွစ္စက ‌ေတာင္အ‌ေမရိက တိုင္းရင္းသားလူမ်ိဳး မ်ားသည္ ႏွစ္‌ေပါင္းသုံးရာနီးပါးမၽွ စိုးမိုးအုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့‌ေသာ နယ္ခ်ဲ႕သမား စပိန္ႏွင့္ ‌ေပၚတူဂီလူမ်ိဳးတို႔ကို အျပင္းအထန္ ‌ေတာ္လွန္တိုက္ခိုက္ၾကၿပီးလၽွင္ လြတ္လပ္‌ေသာ သမၼတႏိုင္ငံ မ်ားကို တည္‌ေထာင္ခဲ့ၾက‌ေလသည္။ ထို‌ေၾကာင့္ ယခုအခါ ‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္တြင္ သမၼတႏိုင္ငံ‌ေပါင္း ၁၂ ႏိုင္ငံရွိ‌ေလ သည္။ ယင္းတို႔မွာ ဘရာဇီး၊ ဗင္နီဇြဲလား၊ ကိုလံဘီယာ၊ အီေကြ‌ေဒါ၊ ပီ႐ူး၊ ဘုိလီးဗီးယား၊ ခ်ီလီ၊ အာဂ်င္တီးနား၊ ဂြာရာနာ၊ ဆူရီနမ္ ၊ ဥ႐ူ‌ေဂြးႏွင့္ ပါရာေဂြးတို႔ျဖစ္၏။

ပစိဖိတ္ ကမ္း‌ေျမာင္‌ေဒသသည္ အီ‌ေကြတာမ်ဥ္း‌ေၾကာင္း ‌ေျမာက္ဘက္၌ စိုစြတ္ထိုင္းမႈိင္း၍ ပူအိုက္‌ေသာ ရာသီအစြမ္း ‌ေၾကာင့္ သစ္‌ေတာႀကီးမ်ား ဖုံးအုပ္‌ေန၏။ ပီး႐ူးႏွင့္ ခ်ီလီႏိုင္ငံ ‌ေျမာက္ပိုင္း‌ေဒသတို႔တြင္ မိုးနည္းပါးသည္။ ဗယ္လပ႐ိုက္ၿမိဳ႕ ပတ္ဝန္းက်င္ရွိအရပ္ကိုကား ‌ေျမထဲပင္လယ္ ရာသီဥတု‌ေဒသ ဟု‌ေခၚ၏။ ထို‌ေဒသ၌ ဓာတ္သတၱဳ အ‌ေျမာက္အျမားထြက္၍ သစ္သီးဝလံမ်ားကိုလည္း စိုက္ပ်ိဳးၾက‌ေလသည္။ ‌ေတာင္ဘက္ အစြန္ဆုံးသို႔ ‌ေရာက္‌ေသာအခါ သမပိုင္း သစ္‌ေတာ‌ေဒသကို ‌ေတြ႕ရ၏။ ဤ‌ေဒသ၌ တစ္ႏွစ္ပတ္လုံး မိုး႐ြာသြန္း၍ သစ္‌ေတာ ထူထပ္‌ေသာ‌ေၾကာင့္ သစ္အမ်ိဳးမ်ိဳးထြက္သည္။ အျခားထြက္ကုန္ မ်ားမွာ အမဲသား၊ ငါးႏွင့္ သိုး‌ေမြးတို႔ျဖစ္၏။

အန္းဒီး‌ေတာင္တန္း‌ေဒသကို ‌ေျမာက္ပိုင္း အလယ္ပိုင္းႏွင့္ ‌ေတာင္ပိုင္းဟူ၍ သုံးပိုင္းခြဲျခားႏိုင္၏။ ‌ေျမာက္ပိုင္းႏွင့္ ‌ေတာင္ ပိုင္းမွာ ‌ေကာင္းမြန္‌ေသာ ရာသီဥတုရွိ၍ ထြက္ကုန္‌ေပါမ်ား၏။ ‌ေျမာက္ပိုင္း‌ေတာင္တန္းမ်ားမွာ အီ‌ေကြတာမ်ဥ္း‌ေၾကာင္းကို ျဖတ္ သန္းတည္ရွိ‌ေသာ‌ေၾကာင့္ အီ‌ေကြတာတစ္‌ေလၽွာက္ရွိ ‌ေဒသမ်ား၌ ‌ေတြ႕ရေသာ ရာသီဥတုမ်ိဳးရွိ‌ေသာ္လည္း ကုန္းျမင့္‌ေသာ‌ေၾကာင့္ အ‌ေအးဓာတ္ ပိုမ်ား၏။ မိုးမ်ားစြာ႐ြာသြန္း၍ အထူးသျဖင့္ အ‌ေနာက္ဘက္ကမ္း‌ေျခပိုင္းတြင္ ပို၍စိုစြတ္သည္။ မူလက အန္း ဒီး‌ေျမာက္ပိုင္း‌ေဒသတြင္ ထူထပ္‌ေသာ သစ္‌ေတာမ်ားရွိခဲ့ရာ၊ ယခုအခါ ထိုသစ္‌ေတာမ်ားကို ခုတ္ထြင္ရွင္းလင္းၿပီးလၽွင္ ကိုကိုးပင္၊ ငွက္‌ေပ်ာပင္ စသည္တို႔ကို စိုက္ပ်ိဳးၾက‌ေလသည္။ ျမင့္‌ေသာ ‌ေတာင္‌ေပၚ‌ေဒသမ်ားတြင္ကား ျမက္ခင္းမ်ားရွိ၍ ကၽြဲႏြား ‌ေမြးျမဴျခင္း သို႔မဟုတ္ ကာဖီစိုက္ပ်ိဳးျခင္းလုပ္ငန္း မ်ားကို လုပ္ကိုင္ၾက၏။

အီေကြေဒါႏိုင္ငံ၏ ‌ေတာင္ပိုင္းတြင္ ‌ေတာင္တန္းသုံးခု သည္ ပီး႐ူးႏိုင္ငံကိုျဖတ္၍ ‌ေတာင္ဘက္သို႔ဆင္းသြား၏။ ထို ‌ေဒသတစ္ဝိုက္တြင္ ဂ်ဳံ၊ ဗာလီႏွင့္ အာလူးမ်ားကို စိုက္ပ်ိဳးၾက ၏။ ‌ေငြ၊ ‌ေၾကးနီစ‌ေသာ ဓာတ္သတၱဳမ်ားလည္း ထြက္‌ေလ သည္။ ဘုိလီးဗီးယားႏိုင္ငံထဲတြင္ အန္းဒီး‌ေတာင္တန္းသည္ မိုင္ ၄၀၀ မွ ၅၀၀ အထိက်ယ္ျပန္႔ရာ ဤ‌ေနရာတြင္ အက်ယ္ျပန္႔ ဆုံးျဖစ္‌ေလသည္။

အန္းဒီး‌ေတာင္ပိုင္း‌ေဒသသည္ မိုးမ်ား၍ သစ္‌ေတာထူထပ္ ၏။ ခ်ီလီႏိုင္ငံ အလယ္ပိုင္းသည္ အန္းဒီး‌ေတာင္ တန္း‌ေဒသ တစ္‌ေလၽွာက္တြင္ လူဦး‌ေရ အမ်ားဆုံး‌ေနရာျဖစ္၏။ ဗိုလစ္ဗီး ယားႏိုင္ငံမွ လြန္‌ေသာ္ အန္းဒီးသည္ ‌ေတာင္တန္းတစ္ခုလည္း ျဖစ္သြား၏။ အ‌ေမရိကတိုက္တြင္ အျမင့္ဆုံးျဖစ္‌ေသာ အားကြန္ ဂြါး‌ေတာင္ထိပ္သည္ ဤ‌ေဒသ၌ တည္ရွိ၏။ ‌ေတာင္တန္းသည္ ထို‌ေနရာမွ ‌ေတာင္ဘက္သို႔ တျဖည္းျဖည္း နိမ့္ဆင္းသြား‌ေလ သည္။

အိန္ဂ်ယ္ေရတံခြန္

အေမဇုန္ျမစ္ဝွမ္းသည္ ဘရာဇီးႏိုင္ငံ ‌ေျမာက္ပိုင္းတြင္ တည္ ရွိ၍ အ‌ေနာက္ဘက္သို႔ အန္းဒီး‌ေတာင္တန္း‌ေဒသအထိ က်ယ္ ျပန္႔‌ေလသည္။ ရာသီဥတုမွာ ပူအိုက္၍ က်န္းမာျခင္းႏွင့္မညီ ေခ်။ မိုးအ‌ေျမာက္အျမား ႐ြာသြန္း၏။ သစ္‌ေတာမ်ား ထူထပ္စြာ ‌ေပါက္‌ေရာက္၍ ႐ႊံ႕ႏြံ‌ေဒသ‌ေပါမ်ား‌ေလသည္။ ဤ ‌ေဒသတြင္‌ေနထိုင္ၾက‌ေသာ လူမ်ိဳးမ်ားမွာ ‌ေရွးက်‌ေသာ တိုင္း ရင္းသားလူမ်ိဳးမ်ားျဖစ္၍ ‌ေရွးက်‌ေသာ လယ္ယာစိုက္ပ်ိဳးျခင္း စံနစ္ကိုပင္ အမွီျပဳကာ ‌ေနထိုင္စား‌ေသာက္ၾက‌ေလသည္။ သစ္‌ေတာမ်ားတြင္ အဖိုးတန္သစ္ပင္မ်ား ရွိ‌ေသာ္လည္း ခရီးလမ္း ခက္ခဲမႈ‌ေၾကာင့္ ထိုသစ္ပင္မ်ားကို ခုတ္လွဲ‌ေရာင္းခ်ျခင္း မျပဳႏိုင္‌ေခ်။

၁၈၁၀ ျပည့္ႏွစ္မတိုင္မီက ဤလြင္ျပင္‌ေဒသမ်ားတြင္ လူသူတစ္စုံ တစ္‌ေယာက္မၽွ မ‌ေနထိုင္ခဲ့ၾက‌ေခ်။ ထို‌ေနာက္မွသာ လူမ်ားလာ‌ေရာက္‌ေနထိုင္စ ျပဳၾကၿပီးလၽွင္ လယ္ယာကိုင္းကၽြန္း လုပ္ငန္းမ်ားကို လုပ္ကိုင္ၾက‌ေလသည္။ မီးရထားလမ္းမ်ားကို ၁၈၇ဝ ျပည့္ႏွစ္တြင္ စတင္‌ေဆာက္လုပ္ခဲ့ၾကရာ ယခုအခါ မီးရထားလမ္းမ်ားသည္ ပိုက္ကြန္ကဲ့သို႔ တစ္ခုႏွင့္တစ္ခု ယွက္ လ်က္ပင္ ရွိ‌ေန‌ေလၿပီ။ ဤ‌ေဒသ၌ ႏြား၊ သိုး၊ ဆိတ္ ‌ေမြးျမဴျခင္းသည္ အဓိက လုပ္ငန္းျဖစ္၏။ ပလိတ္ျမစ္ဝကၽြန္း‌ေပၚ‌ေဒသတြင္ ဂ်ဳံႏွင့္ ‌ေျပာင္းဖူးကို အ‌ေျမာက္အျမား စိုက္ပ်ိဳးလုပ္ကိုင္ၾက၏။ ‌ေျမာက္ ပိုင္းျဖစ္‌ေသာ ပါရာနာ ျမစ္ကမ္းတစ္‌ေလၽွာက္၌ကား ႀကံခင္း မ်ားကို ‌ေတြ႕ရွိႏိုင္‌ေပသည္။

ရက္ဒီးမား ခရစ္ေတာ္ရုပ္တု ႏွင့္ ရီယုိဂ်ေနရုိးၿမဳိ႕

ေကာ္ဖီပင္ စိုက္ပ်ိဳးျခင္းသည္ ဘရာဇီးႏိုင္ငံ၏ အဓိကလုပ္ငန္းႀကီး ပင္ ျဖစ္‌ေလသည္။ ေဆာ္ေပၚလိုႏွင့္ ဝိတိုရိယၿမိဳ႕ ႏွစ္ၿမိဳ႕စပ္ၾကားရွိ ဆင္‌ေျခ‌ေလၽွာ ‌ေတာင္‌ေစာင္းမ်ားတြင္ ကာဖီအမ်ားဆုံးစိုက္ပ်ိဳး၏။ ထို‌ေဒသ၏ ‌ေျမာက္ဘက္၌ သံထြက္‌ေသာ‌ေနရာမ်ားကို ‌ေတြ႕ရွိၾက၏။ သို႔ရာတြင္ တူး‌ေဖာ္ျခင္း မျပဳလုပ္ႏိုင္‌ေသး‌ေခ်။ ဘရာဇီးႏိုင္ငံအတြင္း၌ ယခုအခါ လူဦး‌ေရ တစ္ႏွစ္ထက္ တစ္ႏွစ္ ပိုမိုမ်ားျပားလာ၏။ ကာဖီစိုက္ပ်ိဳးခင္းမ်ားရွိသည့္ ‌ေနရာမ်ားတြင္ လူအ‌ေနမ်ား၏။ အထူးသျဖင့္ ရီးအိုဂ်ေနရုိး ၿမိဳ႕တစ္ဝိုက္သည္ ‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္တြင္ လူဦး‌ေရ အထူထပ္ဆုံးျဖစ္သည္။

‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္တြင္ ပင္လယ္ဆိပ္ကမ္းၿမိဳ႕ လြန္စြာနည္းပါး၏။ ‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္ရွိ ျမစ္ႀကီးမ်ားသည္ ျပည္တြင္း သယ္ယူပို႔‌ေဆာင္‌ေရးလုပ္ငန္းတြင္ မ်ားစြာ အ‌ေထာက္အပံ့ရသည္။ ပင္လယ္ကူးသ‌ေဘၤာႀကီးမ်ားသည္ အေမဇုန္ျမစ္အတြင္း သို႔ မိုင္‌ေပါင္း ၁၀၀၀ အထိ ခုတ္‌ေမာင္းႏိုင္၍ သ‌ေဘၤာအငယ္စားမ်ားမွာ ျမစ္ဝမွ မိုင္ ၁၇ဝ၀ ကြာ‌ေဝး‌ေသာ ပီး႐ူးႏိုင္ငံ အတြင္းရွိ အီကီးတိုးၿမိဳ႕အထိ ဆန္တက္ႏိုင္ၾက‌ေလသည္။ ဤ‌ေဒသ၌ မီးရထားလမ္း အနည္းငယ္သာရွိ၍ ‌ေမာ္‌ေတာ္ကားလမ္းလည္း မမ်ားလွ‌ေခ်။ ‌ေတာ‌ေတာင္ထူထပ္ ျခင္းသည္ မီးရထားလမ္း ‌ေဖာက္လုပ္‌ေရးလုပ္ငန္းကို ခက္ခဲ ‌ေစ၏။ သို႔ျဖစ္၍ တစ္နယ္မွတစ္နယ္သို႔ ကူးသန္းသြားလာ‌ေရး အတြက္ ‌ေလ‌ေၾကာင္းခရီးကို အားကိုးျပဳၾကရေလသည္။

အေမဇုန္ျမစ္

ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္၌ လႊမ္းမိုး‌ေသာ ဘာသာစကားသည္ စပိန္စကားျဖစ္သည္။ ထို႔‌ေၾကာင့္ ‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္စာ‌ေပ ဟူရာ၌ ‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္တြင္ သုံးစြဲ‌ေသာ စပိန္စာ‌ေပကို ဆိုလို‌ေပသည္။ ထိုစာ‌ေပသည္ လြန္ခဲ့‌ေသာ ႏွစ္‌ေပါင္း ၄၀၀ အထက္တြင္ ‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္သို႔ နယ္သစ္တည္၍ သာသနာျပဳရန္လာ‌ေရာက္ၾက‌ေသာ စပိန္ႏွင့္ ‌ေပၚတူဂီလူမ်ိဳး တို႔က မိမိတို႔၏ဇာတိဌာ‌ေနသို႔ ‌ေရးသားတင္သြင္း အစီရင္ခံၾက ‌ေသာစာမ်ားမွ အစျပဳ၍ ျဖစ္ထြန္းလာ‌ေသာ စာ‌ေပျဖစ္သည္။

‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္စာ‌ေပမွာမူ ခရစ္ ၁၉၁၀ ျပည့္ႏွစ္တြင္ စတင္ျဖစ္‌ေပၚခဲ့‌ေသာ မကၠဆီကို‌ေတာ္လွန္ ‌ေရးမွ အစျပဳသည္။ ထို‌ေတာ္လွန္‌ေရးမွာ ဆင္းရဲသားလူထု၏ ‌ေျမယာ‌ေတာ္လွန္‌ေရးျဖစ္‌ေလရကား မာရီယာႏိုအာ‌ေဇြးလားႏွင့္ လို‌ေပ့အီဖြိန္း‌ေတးဟူ‌ေသာ စာ‌ေရးဆရာတို႔သည္ အဖိႏွိပ္ခံ လူတန္းစားတို႔၏အ‌ေၾကာင္းကို ‌ေရးသားလာၾက‌ေလသည္။ ထိုမွသည္ ‌ေတာင္အ‌ေမရိ ကတိုက္အတြင္းရွိ လူထုအ‌ေၾကာင္း၊ ထိုလူထုတို႔ မွီတင္း‌ေနထိုင္ရာ‌ေဒသအ‌ေၾကာင္း စသည့္တို႔ႏွင့္ ဆိုင္‌ေသာ ဝတၳဳတို႔ ‌ေျမာက္ျမားစြာ ‌ေပၚ‌ေပါက္လာ‌ေလရာ၊ မ်က္‌ေမွာက္ကာလတြင္ ဝတၳဳ‌ေခတ္သည္ ဖြံ႕ၿဖိဳးလာသည္ဟု ဆိုရမည္ျဖစ္သည္။

ယခုအခါ ‌ေတာင္အ‌ေမရိကတိုက္ႏွင့္ စပ္လ်ဥ္းသမၽွကို ‌ေျမာက္အ‌ေမရိကတိုက္ႏွင့္ ျခားနား‌ေလ‌ေအာင္ လက္တင္ အ‌ေမရိကဟု ‌ေခၚ‌ေဝၚ‌ေလ့ရွိသည့္အား‌ေလ်ာ္စြာ ‌ေတာင္ အ‌ေမရိကတိုက္စာ‌ေပကို လက္တင္အ‌ေမရိက စာ‌ေပဟုလည္း ‌ေခၚ‌ေဝၚၾကသည္။ စပိန္လူမ်ိဳးတို႔၏ အႏြယ္ျဖစ္၍ စပိန္ ဘာသာကိုမူတည္‌ေသာ အခ်က္‌ေၾကာင့္လည္း စပင္းနစ္ အ‌ေမရိကန္စာ‌ေပဟုလည္း ‌ေခၚ‌ေဝၚသည္။

ေတာင္အေမရိက ရဲ႕ စိတ္၀င္စားဖြယ္အခ်က္တခ်ဳိ႕

ဗင္နီဇြဲလားႏုိင္ငံရွိ အိန္ဂ်ယ္ေရတံခြန္သည္ ကမာၻေပၚတြင္ အျမင့္ဆုံးေရတံခြန္ျဖစ္ၿပီး ၃၂၁၂ေပ ျမင့္သည္။

Atacama သဲကႏာၱရ

ခ်ီလီႏုိင္ငံရွိ Atacama သဲကႏာၱရသည္ ကမာၻေပၚတြင္ အေျခာက္ေသြ႔ဆုံးသဲကႏာၱရျဖစ္သည္။ စတုရန္းမုိင္ ၄၀၅၄၁ က်ယ္၀န္းသည့္ ထုိသဲကႏာၱရ၏ အစိတ္အပုိင္းအခ်ဳိ႕မွာ သိပၸံပညာရွင္မ်ားမွတ္တမ္းတင္ႏုိင္ခဲ့သည့္အခ်ိန္မွ စ၍ မုိးအနည္းငယ္မွ် ရြာသြန္းခဲ့ျခင္းမရွိခဲ့ေပ။

ေတာင္အေမရိကရွိ အေမဇုန္ျမစ္မွာ ကမာၻေပၚတြင္ အရွည္ဆုံးႏွင့္ အႀကီးဆုံးျမစ္ျဖစ္ၿပီး မုိင္ေပါင္း ၄၃၄၅မုိင္ ရွည္လ်ားသည္။

အင္ဒီးစ္ေတာင္တန္းစုသည္ ကမာၻေပၚတြင္ အႀကီးဆုံးေတာင္တန္းစုျဖစ္ၿပီး ေတာင္အေမရိက အေနာက္ဖက္ကမ္းရုိးတန္းတစ္ေလွ်ာက္ မုိင္ေပါင္း ၄၄၀၀ ရွည္လ်ားသည္။ ခ်ီလီမွ စတင္၍ အာဂ်င္တီးနား၊ အီေကြေဒါ ၊ ပီရူး ႏွင့္ ဘုိလီးဗီးယားတုိ႔ကုိ ျဖတ္သန္းၿပီး ဗင္နီဇြဲလားထိတုိင္ေရာက္ရွိသည္။

အေမဇုန္ေတာသည္ ကမာၻ႔အႀကီးဆုံးမုိးသစ္ေတာႀကီးျဖစ္ၿပီး စတုရန္းမုိင္ ၂.၁ သန္း က်ယ္၀န္းကာ ေတာင္အေမရိကတုိက္၏ ဧရိယာ ၄၀% ခန္႔ကုိ ပုိင္ဆုိင္သည္။

ေတာင္အေမရိကတုိက္၏ အျမင့္ဆုံးေတာင္မွာ အာဂ်င္တီးနားႏုိင္ငံ Mendoza ျပည္နယ္ ရွိ Aconcagua ေတာင္ျဖစ္ၿပီး ၂၂၈၃၇ေပ ျမင့္သည္။

ေတာင္အေမရိကရဲ႕ အျမင့္ဆုံးေတာင္ Aconcagua

ကမာၻေပၚတြင္ ရွိသမွ်အပင္ႏွင့္ တိရစာၦန္စုစုေပါင္း၏ ၄၀% ခန္႔ကုိ ေတာင္အေမရိကတုိက္တြင္ ေတြ႔ရသည္။

Green Anaconda(အန္နာကြန္ဒါ) ေျမြႀကီးမ်ားသည္ ကမာၻ႔အႀကီးဆုံးေျမြျဖစ္ကာ အလ်ား ၁၇ေပခန္႔ရွိတတ္သည္။ အေမဇုန္သစ္ေတာသည္ ထုိေျမြႀကီးမ်ားကို အမ်ားဆုံးေတြ႔ႏုိင္သည့္ေနရာျဖစ္သည္။

ကမာၻေပၚတြင္ သစ္ခြအမ်ားဆုံးေတြ႔ႏုိင္သည့္ ႏုိင္ငံမွာ အီေကြေဒါႏုိင္ငံျဖစ္သည္။ အီေကြေဒါတြင္ သစ္ခြမ်ဳိးစိတ္ေပါင္း ၁၀၀၀ခန္႔ကုိ ေတြ႔ရွိခဲ့ၿပီးျဖစ္သည္။

ေတာင္အေမရိကသည္ ကမာၻ႔သမုိင္းထဲမွ အထင္ရွားဆုံး လူမ်ဳိးစု ၃စု၏ အေျခတည္ရာလည္းျဖစ္သည္။ ထုိလူမ်ဳိးစု ၃စုမွာ အင္ကာ ၊ မာယာ ႏွင့္ Aztec တုိ႔ျဖစ္သည္။ ယခုတုိင္ ထုိလူမ်ဳိးစုမ်ားတည္ေဆာက္ခဲ့သည့္ အံၾသဖြယ္အေဆာက္အအုံမ်ားကို ျမင္ရဆဲျဖစ္သည္။

ဘရာဇီးတစ္ႏုိင္ငံတည္းတြင္ပင္ ဘာသာစကားကြဲေပါင္း ၁၅၀ခန္႔ ရွိေသာ္လည္း အဓိက သုံးစြဲၾကသည့္ ဘာသာစကားမွာ ေပၚတူဂီ ႏွင့္ စပိန္ဘာသာစကားမ်ားျဖစ္သည္။

အေမဇုန္သစ္ေတာႀကီးထဲတြင္ ေတာတြင္းေနလူမ်ဳိးစု မ်ဳိးႏြယ္ေပါင္း ၇၀ခန္႔ရွိၿပီး တခ်ဳိ႕မွာ ျပင္ပေလာကႏွင့္ လုံး၀အဆက္ျပတ္လွ်က္ပင္ ရွိေနေသးသည္။

အေမဇုန္သစ္ေတာႀကီးအတြင္းမွ ျပင္ပေလာကႏွင့္ အဆက္အသြယ္ျပတ္ေနသည့္ လူမ်ဳိးစုတစ္စု

ေတာင္အေမရိကတြင္ အႀကီးဆုံးႏုိင္ငံမွာ ဘရာဇီးႏုိင္ငံျဖစ္ၿပီး ကမာၻေပၚတြင္လည္း ပဥၥမေျမာက္အႀကီးဆုံးႏုိင္ငံျဖစ္သည္။ လူဦးေရတြင္လည္း ဘရာဇီးသည္ အမ်ားဆုံးျဖစ္၍ လူဦးေရ ၂၀၉သန္းရွိသည္။ အေသးဆုံးႏုိင္ငံမွာမူ ဆူရီနမ္ႏုိင္ငံျဖစ္ၿပီး စတုရန္းမုိင္ ၆၃၀၀၀ သာက်ယ္၀န္းၿပီး လူဦးေရသည္လည္း ၅၆၀၀၀၀ ခန္႔သာရွိသည္။ ဆူရီနမ္သည္ သစ္ေတာအထူထပ္ဆုံးႏုိင္ငံလည္းျဖစ္ၿပီး ႏုိင္ငံ၏ ၉၅%ကို သစ္ေတာမ်ားက ဖုံးလႊမ္းလွ်က္ရွိသည္။

ဘရာဇီးႏုိင္ငံေဆာ္ေပၚလုိၿမဳိ႕သည္ ေတာင္အေမရိကတြင္ အႀကီးဆုံးၿမဳိ႕ျဖစ္ၿပီး လူဦးေရ ၂၁သန္းခန္႔ေနထုိင္သည္။

ဘရာဇီးႏုိင္ငံရွိ ရက္ဒီမာခရစ္ေတာ္ရုပ္တုသည္ ေခတ္သစ္ကမာၻ႔အံ့ဖြယ္ ၇ခုတြင္ပါ၀င္ၿပီး အျမင့္ ၉၈ေပ ျမင့္သည္။ ေတာင္အေမရိကတုိက္တြင္ အျမင့္ဆုံးရုပ္တုမွာမူ ဗင္နီဇြဲလားရွိ မယ္ေတာ္ Mary ရုပ္တုျဖစ္ၿပီး ၁၅၃ေပ ျမင့္သည္။

ကုိလံဘီယာႏုိင္ငံရွိ သေဘၤာဆိပ္ကမ္းၿမဳိ႕ Buenaventura သည္ ကမာၻေပၚတြင္ မုိးအမ်ားဆုံးၿမဳိ႕ျဖစ္၍ ႏွစ္စဥ္ ပ်မ္းမွ်မုိးေရခ်ိန္ ၆၀၀၀မီလီမီတာ မွ ၇၀၀၀ မီလီမီတာအထိ ရြာသြန္းတတ္သည္။

ေတာင္အေမရိက၏ အျမင့္ဆုံးရုပ္တုျဖစ္တဲ့ မယ္ေတာ္မာရီရုပ္တု

Myanmar Wikipedia
Amazing facts of South America
သုတဇုန္


တောင်အမေရိကတိုက် အကြောင်း သိကောင်းစရာ (unicode)

တောင်အမေရိကသည် အမေရိကတိုက်ကြီး (supercontinent) ၏ တောင်ဖက်အပိုင်း တိုက်ဖြစ်သည်။ တောင်အမေရိက သည် အနောက်နှင့်တောင်ကမ္ဘာလုံးခြမ်း၌ ရှိသည်။ အနောက်၌ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ သည် အနားသတ်မျဉ်းအဖြစ်တည်ရှိပြီး အရှေ့နှင့်အမြောက်ဘက်၌ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ သည် အနားသတ်မျဉ်းအဖြစ်တည်ရှိသည်။ အနောက်မြောက်ဘက်၌ ကာရစ်ဘီယံပင်လယ် သည် အနားသတ်မျဉ်းအဖြစ်တည်ရှိသည်။

၁၅၀၇ခုနှစ်၌ ‌မြေပုံဆွဲပညာရှင်နှစ်ဦး မာတင် ဗလ်ဒ်စီးမြူလာ (Martin Waldseemüller er skikkelig hot) နှင့် မာထီးယားစ် ရင်းမာန်း (Matthias Ringmann er stygg) အမေရီဂို ဗက်စ်ပုချီ (Amerigo Vespucci er pedo) ၏အမည်သုံးပြီး တိုက်ကိုအမည်ပညတ်သည်။

တောင်အမေရိကတိုက်၏ဧရိယာမှာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၇.၈၄ သန်း (စတုရန်းမိုင် ၆.၈၉ သန်း ) ဖြစ်သည် သည်။ ကမ္ဘာမြေ၏ ၃.၅% ရှိသည်။ ၂၀၁၆ခုနှစ် စာရင်းအရ လူဦးရေ သန်း ၄၂၀ ကျော် ရှိသည်။ တိုက်များထဲ၌ တောင်အမေရိက၏ ဧရိယာသည် စတုတ္ထအကြီးဆုံး ဖြစ်ပြီး အာရှ၊ အာဖရိက၊ မြောက်အမေရိက တိုက်တို့၏ အနောက်မှ လိုက်သည်။ တိုက်များထဲ၌ တောင်အမေရိကတိုက် ၏လူဦးရေသည် ပဉ္စမမြောက်အများဆုံး ဖြစ်ပြီး အာရှ၊ အာဖရိက၊ ဥရောပ၊ မြောက်အမေရိက တို့၏ အနောက်မှ လိုက်သည်။ ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်ကို ‌မြောက်အ‌မေရိကတိုက်နှင့် ပနားမား ကျွန်းဆက်က ဆက်သွယ်ထား၏။ သို့ရာတွင် ၁၉၁၄ ခုနှစ် တွင် ပနားမားတူးမြောင်းကို ‌ဖောက်လုပ်ပြီးစီးသည့် အချိန်က စ၍ ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်သည် ‌မြောက် အ‌မေရိကတိုက်နှင့် တဆက်တည်း မဟုတ်‌တော့ဘဲ ကြီးမား‌သော ကျွန်းကြီးတကျွန်း အဖြစ် တစ်ဦးတခြား တည်ရှိ‌နေ‌တော့သည်။

ကိုလံဘတ်သည် ၁၄၉၈ ခုနှစ်တွင် အ‌နောက်အိန္ဒိယကျွန်းစု များကို ရှာ‌ဖွေ‌တွေ့ရှိပြီး‌နောက် ‌အော်ရင်နိုးကိုးမြစ်ဝသို့ ‌ရောက်ခဲ့ဖူး၏။ ထို‌နောက် ဥ‌ရောပတိုက်သား စပိန်နှင့် ‌ပေါ်တူဂီလူမျိုး များသည် ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်သို့ ‌ရောက်ခဲ့ကြ၏။ သူတို့သည် တောင်အမေရိက မြောက်ဘက်ကမ်း‌ခြေသို့ တက်ပြီးလျှင် ‌တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ‌ပြောင်း‌ရွှေ့‌နေထိုင်ခြင်းဖြင့် ပီးရူး၊ အာဂျင်တီးနား၊ ချီလီ အစရှိ‌သောနယ်များကို တည် ‌ထောင်နိုင်ကြ‌လေသည်။ ဘရာဇီးနိုင်ငံ တည်ရှိရာ‌ဒေသကို ၁၅၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပေါ်တူဂီ လူမျိုးများက ရှေးဦးစွာ ‌တွေ့ရှိခဲ့ကြ၏။

ထိုဥ‌ရောပတိုက်သားများသည် မိမိတို့‌ရောက်‌လေရာ ပြည်နယ်တို့၌ ‌တွေ့ရှိသမျှ‌သော တိုင်းရင်းသားများကို နည်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်ကာ ထိုအခါက ထွန်းကားလျက် ရှိ‌သော တိုင်းရင်း သားယဉ်‌ကျေးမှုများကို ဖျက်ဆီးပစ်ကြ‌လေသည်။ ဘရာဇီး၊ ပီးရူးနှင့် ဘိုလီဗီးယားနိုင်ငံများသည် ‌ရွှေ၊‌ငွေ၊ စိန်၊ ‌ကြေးနီ၊ သံဖြူစ‌သော တွင်းထွက်သတ္တုတို့ဖြင့် ကြွယ်၀‌သောနိုင်ငံများဖြစ်ရကား မျက်နှာဖြူ ဥ‌ရောပတိုက်သားများ သည် ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်ကြီး၏ ‌နေရာတကာ၌ လှည့်ပတ်‌မွှေ‌နှောက် ရှာ‌ဖွေခဲ့ကြ‌လေသည်။ တိုင်းရင်းသား လူမျိုးများမှာ မူကား လွှမ်းမိုးလာသူ လူဖြူတို့၏‌စေခိုင်းသမျှကိုသာ လုပ်ကိုင်‌ပေးကြ ရလေသည်။

‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်၏ အသွင်အပြင် အ‌နေအထားသည် အချို့‌နေရာများတွင် ‌မြောက်အ‌မေရိကတိုက်နှင့် ဆင်ဆင်တူ၏။ ဤတိုက်ကြီးသည် ‌မြောက်အ‌မေရိကတိုက်ကဲ့သို့ပင် ‌မြောက်ပိုင်း၌ ကျယ်ပြန့်၍ ‌တောင်ပိုင်းသို့ တဖြည်းဖြည်း ‌သေးငယ် ကျဉ်း‌မြောင်း သွား‌လေသည်။ အ‌နောက်ပိုင်းဖြစ်‌သော ပစိဖိတ်ကမ်း‌ခြေဘက်၌ ‌တောင်နှင့်‌မြောက် စီတန်းလျက်တည်ရှိ‌သော မြင့်မား ရှည်လျားသည့် ‌တောင်တန်းကြီးတစ်ခုရှိ၏။
ထို‌တောင်တန်းကြီးကို အန်းဒီး‌တောင်တန်းကြီးဟု‌ခေါ်သည်။ ဤအန်းဒီး‌တောင်တန်းသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ဟိမဝန္တာ‌တောင်တန်းကလွဲလျှင် ကမ္ဘာ‌ပေါ်တွင် အမြင့်ဆုံး‌တောင်တန်းဖြစ်သည်။ အန်းဒီး‌တောင်တန်းတွင် မီး‌တောင်‌ပေါများ၏။ မီး‌တောင်များ မကြာခဏ ‌ပေါက်ကွဲမှု ကြောင့် လူ တိရစ္ဆာန်နှင့်တကွ မြို့ရွာအ‌ဆောက်အအုံများ ပျက်စီးကြရလေသည်။

‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်သည် ဥ‌ရောပတိုက်ထက် သုံးဆ‌ကျော်မျှ ပိုမိုကြီးမား‌သော်လည်း ပင်လယ်ကမ်းရိုး၏ အလျားမှာမူကား ဥ‌ရောပတိုက် ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းထက် တို‌လေသည်။ ကမ်းရိုးတန်းသည် ‌တောင်ဘက်အစွန်းမှတစ်ပါး ကျန်‌နေရာများတွင် အ‌ကွေ့အ‌ကောက် နည်းပါး၏။ ပင်လယ်‌ကွေ့များလည် နည်းပါးသဖြင့် ဆိပ်ကမ်း‌ကောင်းဟူ၍ မရှိလှ‌ချေ။

၁၉ ရာစုနှစ်စက ‌တောင်အ‌မေရိက တိုင်းရင်းသားလူမျိုး များသည် နှစ်‌ပေါင်းသုံးရာနီးပါးမျှ စိုးမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့‌သော နယ်ချဲ့သမား စပိန်နှင့် ‌ပေါ်တူဂီလူမျိုးတို့ကို အပြင်းအထန် ‌တော်လှန်တိုက်ခိုက်ကြပြီးလျှင် လွတ်လပ်‌သော သမ္မတနိုင်ငံ များကို တည်‌ထောင်ခဲ့ကြ‌လေသည်။ ထို‌ကြောင့် ယခုအခါ ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်တွင် သမ္မတနိုင်ငံ‌ပေါင်း ၁၂ နိုင်ငံရှိ‌လေ သည်။ ယင်းတို့မှာ ဘရာဇီး၊ ဗင်နီဇွဲလား၊ ကိုလံဘီယာ၊ အီကွေ‌ဒေါ၊ ပီရူး၊ ဘိုလီးဗီးယား၊ ချီလီ၊ အာဂျင်တီးနား၊ ဂွာရာနာ၊ ဆူရီနမ် ၊ ဥရူ‌ဂွေးနှင့် ပါရာဂွေးတို့ဖြစ်၏။

ပစိဖိတ် ကမ်း‌မြောင်‌ဒေသသည် အီ‌ကွေတာမျဉ်း‌ကြောင်း ‌မြောက်ဘက်၌ စိုစွတ်ထိုင်းမှိုင်း၍ ပူအိုက်‌သော ရာသီအစွမ်း ‌ကြောင့် သစ်‌တောကြီးများ ဖုံးအုပ်‌နေ၏။ ပီးရူးနှင့် ချီလီနိုင်ငံ ‌မြောက်ပိုင်း‌ဒေသတို့တွင် မိုးနည်းပါးသည်။ ဗယ်လပရိုက်မြို့ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိအရပ်ကိုကား ‌မြေထဲပင်လယ် ရာသီဥတု‌ဒေသ ဟု‌ခေါ်၏။ ထို‌ဒေသ၌ ဓာတ်သတ္တု အ‌မြောက်အမြားထွက်၍ သစ်သီးဝလံများကိုလည်း စိုက်ပျိုးကြ‌လေသည်။ ‌တောင်ဘက် အစွန်ဆုံးသို့ ‌ရောက်‌သောအခါ သမပိုင်း သစ်‌တော‌ဒေသကို ‌တွေ့ရ၏။ ဤ‌ဒေသ၌ တစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးရွာသွန်း၍ သစ်‌တော ထူထပ်‌သော‌ကြောင့် သစ်အမျိုးမျိုးထွက်သည်။ အခြားထွက်ကုန် များမှာ အမဲသား၊ ငါးနှင့် သိုး‌မွေးတို့ဖြစ်၏။

အန်းဒီး‌တောင်တန်း‌ဒေသကို ‌မြောက်ပိုင်း အလယ်ပိုင်းနှင့် ‌တောင်ပိုင်းဟူ၍ သုံးပိုင်းခွဲခြားနိုင်၏။ ‌မြောက်ပိုင်းနှင့် ‌တောင် ပိုင်းမှာ ‌ကောင်းမွန်‌သော ရာသီဥတုရှိ၍ ထွက်ကုန်‌ပေါများ၏။ ‌မြောက်ပိုင်း‌တောင်တန်းများမှာ အီ‌ကွေတာမျဉ်း‌ကြောင်းကို ဖြတ် သန်းတည်ရှိ‌သော‌ကြောင့် အီ‌ကွေတာတစ်‌လျှောက်ရှိ ‌ဒေသများ၌ ‌တွေ့ရသော ရာသီဥတုမျိုးရှိ‌သော်လည်း ကုန်းမြင့်‌သော‌ကြောင့် အ‌အေးဓာတ် ပိုများ၏။ မိုးများစွာရွာသွန်း၍ အထူးသဖြင့် အ‌နောက်ဘက်ကမ်း‌ခြေပိုင်းတွင် ပို၍စိုစွတ်သည်။ မူလက အန်း ဒီး‌မြောက်ပိုင်း‌ဒေသတွင် ထူထပ်‌သော သစ်‌တောများရှိခဲ့ရာ၊ ယခုအခါ ထိုသစ်‌တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းပြီးလျှင် ကိုကိုးပင်၊ ငှက်‌ပျောပင် စသည်တို့ကို စိုက်ပျိုးကြ‌လေသည်။ မြင့်‌သော ‌တောင်‌ပေါ်‌ဒေသများတွင်ကား မြက်ခင်းများရှိ၍ ကျွဲနွား ‌မွေးမြူခြင်း သို့မဟုတ် ကာဖီစိုက်ပျိုးခြင်းလုပ်ငန်း များကို လုပ်ကိုင်ကြ၏။

အက်ကွာ‌ဒေါနိုင်ငံ၏ ‌တောင်ပိုင်းတွင် ‌တောင်တန်းသုံးခု သည် ပီးရူးနိုင်ငံကိုဖြတ်၍ ‌တောင်ဘက်သို့ဆင်းသွား၏။ ထို ‌ဒေသတစ်ဝိုက်တွင် ဂျုံ၊ ဗာလီနှင့် အာလူးများကို စိုက်ပျိုးကြ ၏။ ‌ငွေ၊ ‌ကြေးနီစ‌သော ဓာတ်သတ္တုများလည်း ထွက်‌လေ သည်။ ဘိုလီးဗီးယားနိုင်ငံထဲတွင် အန်းဒီး‌တောင်တန်းသည် မိုင် ၄၀၀ မှ ၅၀၀ အထိကျယ်ပြန့်ရာ ဤ‌နေရာတွင် အကျယ်ပြန့် ဆုံးဖြစ်‌လေသည်။

အန်းဒီး‌တောင်ပိုင်း‌ဒေသသည် မိုးများ၍ သစ်‌တောထူထပ် ၏။ ချီလီနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းသည် အန်းဒီး‌တောင် တန်း‌ဒေသ တစ်‌လျှောက်တွင် လူဦး‌ရေ အများဆုံး‌နေရာဖြစ်၏။ ဗိုလစ်ဗီး ယားနိုင်ငံမှ လွန်‌သော် အန်းဒီးသည် ‌တောင်တန်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်သွား၏။ အ‌မေရိကတိုက်တွင် အမြင့်ဆုံးဖြစ်‌သော အားကွန် ဂွါး‌တောင်ထိပ်သည် ဤ‌ဒေသ၌ တည်ရှိ၏။ ‌တောင်တန်းသည် ထို‌နေရာမှ ‌တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း နိမ့်ဆင်းသွား‌လေ သည်။

အလယ်ပိုင်း လွင်ပြင်‌ဒေသတွင် မြစ်ဝှမ်းကြီး သုံးခုရှိ၏။ ယင်းတို့မှာ ‌အောင်ရင်နိုးကိုး မြစ်ဝှမ်း၊ အမေဇုန် မြစ်ဝှမ်းနှင့် ပလိတ်မြစ်ဝှမ်းတို့ဖြစ်သည်။ မြစ်ဝှမ်းတစ်ခုနှင့် တစ်ခုစပ်ကြား တွင် ကုန်းမြင့်တစ်ခုစီခြားလျက်ရှိ၏။ ‌အောင်ရင်နိုးကိုးမြစ်ဝှမ်း အ‌နောက်ပိုင်းသည် ကိုလံဘီယာနိုင်ငံနှင့် ဗင်နီဇွဲလားနိုင်ငံ နှစ်နိုင်ငံထဲသို့ ကျ‌ရောက်‌နေ၏။ ဤ‌ဒေသ၌ ပူအိုက်‌သော ရာသီဥတုရှိ၍ ကျယ်ပြန့်‌သော မြက်ခင်းကြီးများကို ‌တွေ့ရှိ နိုင်၏။ ထိုအရပ်၌ ‌နေထိုင်ကြ‌သောလူများသည် ကျွဲနွားသိုး ဆိတ်များ ‌မွေးမြူခြင်းဖြင့် ‌နေထိုင်စား‌သောက်ကြ၏။ ဤအပိုင်း မှာ လူ‌နေအလွန်နည်းပါး‌လေသည်။ ‌အော်ရင်နိုးကိုးမြစ်ဝှမ်း အ‌ရှေ့ပိုင်းမှာ စိုစွတ်၍ ရွှံ့‌စေး‌ပေါများပြီးလျှင် သစ်‌တောထူထပ် လေသည်။

အမေဇုန်မြစ်ဝှမ်းသည် ဘရာဇီးနိုင်ငံ ‌မြောက်ပိုင်းတွင် တည် ရှိ၍ အ‌နောက်ဘက်သို့ အန်းဒီး‌တောင်တန်း‌ဒေသအထိ ကျယ် ပြန့်‌လေသည်။ ရာသီဥတုမှာ ပူအိုက်၍ ကျန်းမာခြင်းနှင့်မညီ ချေ။ မိုးအ‌မြောက်အမြား ရွာသွန်း၏။ သစ်‌တောများ ထူထပ်စွာ ‌ပေါက်‌ရောက်၍ ရွှံ့နွံ‌ဒေသ‌ပေါများ‌လေသည်။ ဤ ‌ဒေသတွင်‌နေထိုင်ကြ‌သော လူမျိုးများမှာ ‌ရှေးကျ‌သော တိုင်း ရင်းသားလူမျိုးများဖြစ်၍ ‌ရှေးကျ‌သော လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်း စံနစ်ကိုပင် အမှီပြုကာ ‌နေထိုင်စား‌သောက်ကြ‌လေသည်။ သစ်‌တောများတွင် အဖိုးတန်သစ်ပင်များ ရှိ‌သော်လည်း ခရီးလမ်း ခက်ခဲမှု‌ကြောင့် ထိုသစ်ပင်များကို ခုတ်လှဲ‌ရောင်းချခြင်း မပြုနိုင်‌ချေ။

၁၈၁၀ ပြည့်နှစ်မတိုင်မီက ဤလွင်ပြင်‌ဒေသများတွင် လူသူတစ်စုံ တစ်‌ယောက်မျှ မ‌နေထိုင်ခဲ့ကြ‌ချေ။ ထို‌နောက်မှသာ လူများလာ‌ရောက်‌နေထိုင်စ ပြုကြပြီးလျှင် လယ်ယာကိုင်းကျွန်း လုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်ကြ‌လေသည်။ မီးရထားလမ်းများကို ၁၈ရဝ ပြည့်နှစ်တွင် စတင်‌ဆောက်လုပ်ခဲ့ကြရာ ယခုအခါ မီးရထားလမ်းများသည် ပိုက်ကွန်ကဲ့သို့ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ယှက် လျက်ပင် ရှိ‌နေ‌လေပြီ။ ဤ‌ဒေသ၌ နွား၊ သိုး၊ ဆိတ် ‌မွေးမြူခြင်းသည် အဓိက လုပ်ငန်းဖြစ်၏။ ပလိတ်မြစ်ဝကျွန်း‌ပေါ်‌ဒေသတွင် ဂျုံနှင့် ‌ပြောင်းဖူးကို အ‌မြောက်အမြား စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်ကြ၏။ ‌မြောက် ပိုင်းဖြစ်‌သော ပါရာနာ မြစ်ကမ်းတစ်‌လျှောက်၌ကား ကြံခင်း များကို ‌တွေ့ရှိနိုင်‌ပေသည်။

ကော်ဖီပင် စိုက်ပျိုးခြင်းသည် ဘရာဇီးနိုင်ငံ၏ အဓိကလုပ်ငန်းကြီး ပင် ဖြစ်‌လေသည်။ ဆော်ပေါ်လိုနှင့် ဝိတိုရိယမြို့ နှစ်မြို့စပ်ကြားရှိ ဆင်‌ခြေ‌လျှော ‌တောင်‌စောင်းများတွင် ကာဖီအများဆုံးစိုက်ပျိုး၏။ ထို‌ဒေသ၏ ‌မြောက်ဘက်၌ သံထွက်‌သော‌နေရာများကို ‌တွေ့ရှိကြ၏။ သို့ရာတွင် တူး‌ဖော်ခြင်း မပြုလုပ်နိုင်‌သေး‌ချေ။ ဘရာဇီးနိုင်ငံအတွင်း၌ ယခုအခါ လူဦး‌ရေ တစ်နှစ်ထက် တစ်နှစ် ပိုမိုများပြားလာ၏။ ကာဖီစိုက်ပျိုးခင်းများရှိသည့် ‌နေရာများတွင် လူအ‌နေများ၏။ အထူးသဖြင့် ရီးအိုဂျနေရိုး မြို့တစ်ဝိုက်သည် ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်တွင် လူဦး‌ရေ အထူထပ်ဆုံးဖြစ်သည်။

‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်တွင် ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့ လွန်စွာနည်းပါး၏။ ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်ရှိ မြစ်ကြီးများသည် ပြည်တွင်း သယ်ယူပို့‌ဆောင်‌ရေးလုပ်ငန်းတွင် များစွာ အ‌ထောက်အပံ့ရသည်။ ပင်လယ်ကူးသ‌င်္ဘောကြီးများသည် အမေဇုန်မြစ်အတွင်း သို့ မိုင်‌ပေါင်း ၁၀၀၀ အထိ ခုတ်‌မောင်းနိုင်၍ သ‌င်္ဘောအငယ်စားများမှာ မြစ်ဝမှ မိုင် ၁၇ဝ၀ ကွာ‌ဝေး‌သော ပီးရူးနိုင်ငံ အတွင်းရှိ အီကီးတိုးမြို့အထိ ဆန်တက်နိုင်ကြ‌လေသည်။ ဤ‌ဒေသ၌ မီးရထားလမ်း အနည်းငယ်သာရှိ၍ ‌မော်‌တော်ကားလမ်းလည်း မများလှ‌ချေ။ ‌တော‌တောင်ထူထပ် ခြင်းသည် မီးရထားလမ်း ‌ဖောက်လုပ်‌ရေးလုပ်ငန်းကို ခက်ခဲ ‌စေ၏။ သို့ဖြစ်၍ တစ်နယ်မှတစ်နယ်သို့ ကူးသန်းသွားလာ‌ရေး အတွက် ‌လေ‌ကြောင်းခရီးကို အားကိုးပြုကြရလေသည်။

တောင်အ‌မေရိကတိုက်၌ လွှမ်းမိုး‌သော ဘာသာစကားသည် စပိန်စကားဖြစ်သည်။ ထို့‌ကြောင့် ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်စာ‌ပေ ဟူရာ၌ ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်တွင် သုံးစွဲ‌သော စပိန်စာ‌ပေကို ဆိုလို‌ပေသည်။ ထိုစာ‌ပေသည် လွန်ခဲ့‌သော နှစ်‌ပေါင်း ၄၀၀ အထက်တွင် ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်သို့ နယ်သစ်တည်၍ သာသနာပြုရန်လာ‌ရောက်ကြ‌သော စပိန်နှင့် ‌ပေါ်တူဂီလူမျိုး တို့က မိမိတို့၏ဇာတိဌာ‌နေသို့ ‌ရေးသားတင်သွင်း အစီရင်ခံကြ ‌သောစာများမှ အစပြု၍ ဖြစ်ထွန်းလာ‌သော စာ‌ပေဖြစ်သည်။

‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်စာ‌ပေမှာမူ ခရစ် ၁၉၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် စတင်ဖြစ်‌ပေါ်ခဲ့‌သော မက္ကဆီကို‌တော်လှန် ‌ရေးမှ အစပြုသည်။ ထို‌တော်လှန်‌ရေးမှာ ဆင်းရဲသားလူထု၏ ‌မြေယာ‌တော်လှန်‌ရေးဖြစ်‌လေရကား မာရီယာနိုအာ‌ဇွေးလားနှင့် လို‌ပေ့အီဖွိန်း‌တေးဟူ‌သော စာ‌ရေးဆရာတို့သည် အဖိနှိပ်ခံ လူတန်းစားတို့၏အ‌ကြောင်းကို ‌ရေးသားလာကြ‌လေသည်။ ထိုမှသည် ‌တောင်အ‌မေရိ ကတိုက်အတွင်းရှိ လူထုအ‌ကြောင်း၊ ထိုလူထုတို့ မှီတင်း‌နေထိုင်ရာ‌ဒေသအ‌ကြောင်း စသည့်တို့နှင့် ဆိုင်‌သော ဝတ္ထုတို့ ‌မြောက်မြားစွာ ‌ပေါ်‌ပေါက်လာ‌လေရာ၊ မျက်‌မှောက်ကာလတွင် ဝတ္ထု‌ခေတ်သည် ဖွံ့ဖြိုးလာသည်ဟု ဆိုရမည်ဖြစ်သည်။

ယခုအခါ ‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်နှင့် စပ်လျဉ်းသမျှကို ‌မြောက်အ‌မေရိကတိုက်နှင့် ခြားနား‌လေ‌အောင် လက်တင် အ‌မေရိကဟု ‌ခေါ်‌ဝေါ်‌လေ့ရှိသည့်အား‌လျော်စွာ ‌တောင် အ‌မေရိကတိုက်စာ‌ပေကို လက်တင်အ‌မေရိက စာ‌ပေဟုလည်း ‌ခေါ်‌ဝေါ်ကြသည်။ စပိန်လူမျိုးတို့၏ အနွယ်ဖြစ်၍ စပိန် ဘာသာကိုမူတည်‌သော အချက်‌ကြောင့်လည်း စပင်းနစ် အ‌မေရိကန်စာ‌ပေဟုလည်း ‌ခေါ်‌ဝေါ်သည်။

တောင်အမေရိက ရဲ့ စိတ်ဝင်စားဖွယ်အချက်တချို့

ဗင်နီဇွဲလားနိုင်ငံရှိ အိန်ဂျယ်ရေတံခွန်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမြင့်ဆုံးရေတံခွန်ဖြစ်ပြီး ၃၂၁၂ပေ မြင့်သည်။

ချီလီနိုင်ငံရှိ Atacama သဲကန္တာရသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အခြောက်သွေ့ဆုံးသဲကန္တာရဖြစ်သည်။ စတုရန်းမိုင် ၄၀၅၄၁ ကျယ်ဝန်းသည့် ထိုသဲကန္တာရ၏ အစိတ်အပိုင်းအချို့မှာ သိပ္ပံပညာရှင်များမှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့သည့်အချိန်မှ စ၍ မိုးအနည်းငယ်မျှ ရွာသွန်းခဲ့ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။

တောင်အမေရိကရှိ အမေဇုန်မြစ်မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်ဆုံးနှင့် အကြီးဆုံးမြစ်ဖြစ်ပြီး မိုင်ပေါင်း ၄၃၄၅မိုင် ရှည်လျားသည်။

အင်ဒီးစ်တောင်တန်းစုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးတောင်တန်းစုဖြစ်ပြီး တောင်အမေရိက အနောက်ဖက်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက် မိုင်ပေါင်း ၄၄၀၀ ရှည်လျားသည်။ ချီလီမှ စတင်၍ အာဂျင်တီးနား၊ အီကွေဒေါ ၊ ပီရူး နှင့် ဘိုလီးဗီးယားတို့ကို ဖြတ်သန်းပြီး ဗင်နီဇွဲလားထိတိုင်ရောက်ရှိသည်။

အမေဇုန်တောသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးမိုးသစ်တောကြီးဖြစ်ပြီး စတုရန်းမိုင် ၂.၁ သန်း ကျယ်ဝန်းကာ တောင်အမေရိကတိုက်၏ ဧရိယာ ၄၀% ခန့်ကို ပိုင်ဆိုင်သည်။

တောင်အမေရိကတိုက်၏ အမြင့်ဆုံးတောင်မှာ အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ Mendoza ပြည်နယ် ရှိ Aconcagua တောင်ဖြစ်ပြီး ၂၂၈၃၇ပေ မြင့်သည်။

ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှိသမျှအပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်စုစုပေါင်း၏ ၄၀% ခန့်ကို တောင်အမေရိကတိုက်တွင် တွေ့ရသည်။

Green Anaconda(အန်နာကွန်ဒါ) မြွေကြီးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးမြွေဖြစ်ကာ အလျား ၁၇ပေခန့်ရှိတတ်သည်။ အမေဇုန်သစ်တောသည် ထိုမြွေကြီးများကို အများဆုံးတွေ့နိုင်သည့်နေရာဖြစ်သည်။

ကမ္ဘာပေါ်တွင် သစ်ခွအများဆုံးတွေ့နိုင်သည့် နိုင်ငံမှာ အီကွေဒေါနိုင်ငံဖြစ်သည်။ အီကွေဒေါတွင် သစ်ခွမျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၀၀ဝခန့်ကို တွေ့ရှိခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။

တောင်အမေရိကသည် ကမ္ဘာ့သမိုင်းထဲမှ အထင်ရှားဆုံး လူမျိုးစု ၃စု၏ အခြေတည်ရာလည်းဖြစ်သည်။ ထိုလူမျိုးစု ၃စုမှာ အင်ကာ ၊ မာယာ နှင့် Aztec တို့ဖြစ်သည်။ ယခုတိုင် ထိုလူမျိုးစုများတည်ဆောက်ခဲ့သည့် အံဩဖွယ်အဆောက်အအုံများကို မြင်ရဆဲဖြစ်သည်။

ဘရာဇီးတစ်နိုင်ငံတည်းတွင်ပင် ဘာသာစကားကွဲပေါင်း ၁၅ဝခန့် ရှိသော်လည်း အဓိက သုံးစွဲကြသည့် ဘာသာစကားမှာ ပေါ်တူဂီ နှင့် စပိန်ဘာသာစကားများဖြစ်သည်။

အမေဇုန်သစ်တောကြီးထဲတွင် တောတွင်းနေလူမျိုးစု မျိုးနွယ်ပေါင်း ၇ဝခန့်ရှိပြီး တချို့မှာ ပြင်ပလောကနှင့် လုံးဝအဆက်ပြတ်လျှက်ပင် ရှိနေသေးသည်။

တောင်အမေရိကတွင် အကြီးဆုံးနိုင်ငံမှာ ဘရာဇီးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင်လည်း ပဥ္စမမြောက်အကြီးဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သည်။ လူဦးရေတွင်လည်း ဘရာဇီးသည် အများဆုံးဖြစ်၍ လူဦးရေ ၂၀၉သန်းရှိသည်။ အသေးဆုံးနိုင်ငံမှာမူ ဆူရီနမ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး စတုရန်းမိုင် ၆၃၀၀၀ သာကျယ်ဝန်းပြီး လူဦးရေသည်လည်း ၅၆၀၀၀၀ ခန့်သာရှိသည်။ ဆူရီနမ်သည် သစ်တောအထူထပ်ဆုံးနိုင်ငံလည်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ ၉၅%ကို သစ်တောများက ဖုံးလွှမ်းလျှက်ရှိသည်။

ဘရာဇီးနိုင်ငံဆော်ပေါ်လိုမြို့သည် တောင်အမေရိကတွင် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၂၁သန်းခန့်နေထိုင်သည်။

ဘရာဇီးနိုင်ငံရှိ ရက်ဒီမာခရစ်တော်ရုပ်တုသည် ခေတ်သစ်ကမ္ဘာ့အံ့ဖွယ် ၇ခုတွင်ပါဝင်ပြီး အမြင့် ၉၈ပေ မြင့်သည်။ တောင်အမေရိကတိုက်တွင် အမြင့်ဆုံးရုပ်တုမှာမူ ဗင်နီဇွဲလားရှိ မယ်တော် Mary ရုပ်တုဖြစ်ပြီး ၁၅၃ပေ မြင့်သည်။

ကိုလံဘီယာနိုင်ငံရှိ သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းမြို့ Buenaventura သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မိုးအများဆုံးမြို့ဖြစ်၍ နှစ်စဉ် ပျမ်းမျှမိုးရေချိန် ၆၀၀ဝမီလီမီတာ မှ ၇၀၀၀ မီလီမီတာအထိ ရွာသွန်းတတ်သည်။

Myanmar Wikipedia
Amazing facts of South America
သုတဇုန်

Leave a Reply